Цээнзэнгийн ГАЛБАДРАХ

Монголын сэтгүүлзүйд Б.Шаравын "Сэрсэн тал" эгшиглэлээ

2011-12-12T21:37:00.000-08:00

2011.12.13.

Хэдхэн хоногийн өмнө Монголын сэтгүүлчдийн их хурал боллоо. “Бичгийн” хүмүүс түүхэндээ арван тав дахь удаагаа нэгэн дээвэр дор чуулж улирагч гурван жилийн алдаа мадаг, амжилт ололтоо дүгнэн хэлэлцэж, угтан тосох гурван жилд юунд зорьж, юу хийж бүтээхээ тодорхойлон тунхаглав.

Монголын сэтгүүлчдийн нэгдсэн эвлэл нэртэйгээр явж ирснээ Монголын сэтгүүлчдийн эвлэл болгож, дүрмэндээ өөрчлөлт оруулав. Ерөнхийлөгч, тэргүүн дэд ерөнхийлөгч нэг, дэд ерөнхийлөгч хоёр, Гүйцэтгэх зөвлөл /удирдах зөвлөл/-ийн арван ес, Хяналтын зөвлөлийн долоон гишүүнтэй байхаар тогтов. Гишүүд, удирдлагуудаа ч сонгож батлав.

Түүхэндээ хамгийн олон буюу хагас мянга шахам төлөөлөгч их хуралдаа оролцсоноос тэдний тавин хоёр хувийн санал авч сэтгүүлч, зохиолч Бадам-Очирын Галаарид Монголын сэтгүүлчдийн эвлэлийн ерөнхийлөгчийн сэнтийд заларлаа.

Үнэндээ, мөнгө үнэртүүлсэн, эрх мэдэл ханхлуулсан хүмүүс бүтэн жилийн өмнөөс л энэ салбарын хувь заяаг гартаа лавхан оруулж авах гэж, энэ албан тушаалын төлөө ил далд шуургалан тэмцэж эхэлсэн нь нууц биш билээ. Гэвч “дөрөв дэх засаглал”-ын салбарын төлөөлөгчид мөнгө үнэртүүлсэн хүнийг энэ албанд сонгосонгүй. Эрх мэдэл ханхлуулсан хүнийг энэ албанд сонгосонгүй. Гагцхүү оюун санааг эрхэмлэгч эрхмийг сонгож чадлаа.

Сонгох нэгэн цагийн хэрэг. Сонголтын араас асар ихийг хийгээсэй гэсэн итгэл, хүсэмжлэл, асар ихийг шаардсан нэхэл, басамжлал давалгаалан босч ирэв.

Энэ их итгэл, ерөөл хүсэл, нэхэл басамжлал Монголын сэтгүүлзүйд төрийн шагналт Бямбасүрэнгийн Шаравын “Сэрсэн тал” аялгууг эгшиглүүллээ.

Галаарид хөрөнгө мөнгө, эрх мэдэлтэй төдийлөн хутгалдаж бохирдоогүй хүн.

Мөнхүү, дагнан хэвлэл мэдээллийн салбарт, “Ардын эрх”, “Өнөөдөр”, “Зууны мэдээ” сонинд албаны дарга, хариуцлагатай нарийн бичгийн дарга, орлогч эрхлэгчээр ажиллаж, “Глоб интернэшнл” төрийн бус байгууллагын Удирдах зөвлөлийг тэргүүлж олон улсын байгууллагуудтай олон жилийн турш нягт хамтын ажиллагаатай байж, олон төсөл, хөтөлбөрийг амжилттай хэрэгжүүлсэн туршлагатай хүн.

Тэрбээр, эвлэлийг “хөдөлгөх” гэж аль нэгэн аж ахуй нэгж, нам, улс төрийн хүчнээс бадар барьж, түүнийхээ төлөөсөнд тэдний өмнө өвдөг дандаа бохирч ирсэн хуучны, эсвэл төсвөөс мөнгө хөрөнгө шийдүүлэх гэж эрх мэдэлтнүүдийг шантаажилж, дарамталж амташсан шинэ цагийнхны “ядуу” аргаас илүүтэйгээр хэн хэндээ ашигтай, гэрэл гэгээтэй, хүчирхэг төсөл хөтөлбөр боловсруулж, өөрийн орны болоод олон улсын байгууллагуудаар дэмжүүлэх, харилцан хамтран ажиллах замаар асуудлыг шийдэхийг мөн чанар, эрхэм зорилгоо, өөрийн “жанжин шугам”-аа болгосон нь олон хүнд таалагдсан.

Энэ бүхэнд л Галааридийг энэ албанд сонгохын нарийн учир, нандин утга оршиж байсан бөлгөө.

Түүнээс гадна, хувь бодьгалынхаа хувьд бие хаа, билэг авьяас, туурвил бүтээлээрээ өрсөлдөгчдөөсөө хааш хаашаагаа элбэг байсан нь ч нөлөөлсөн дөө.

Монголын сэтгүүл зүйн салбарт нэг мөр болгомоор, энэ салбарынханд чиг зүг болох, уриа дуудлага болох олон олон асуудал хийх, шийдэх эзнээ хүлээн дуншиж байнам.

Тарсан бутарсан, талцсан хуваагдсан тэр болгоныг байр байранд нь оруулж элбэг их үйлийг бүтээх л үлдлээ, эрхэм ах минь.

Зөвхөн эхлэл, удиртгал болон эгшиглэсэн “Сэрсэн тал”-ыг бүхэл бүтэн тоглолт болгон нүргэлүүлэх болтугай.

Танд болон танай багийнханд амжилт хүсье.

Сэтгүүлч Ц.Галбадрах

Бавуугийн Лхагвасүрэн зүрх, тархиа их чагнаж бичдэг

2011-10-27T20:41:00.000-07:00

Зохиолч зохиолчийнхоо тухай:

Нуурын захад толгой зөрүүлэн

Дэлээ үнгэлцэх хоёр адуу

Салаад холдохын цагтаа

Үүлс бужигнатал янцгааж

Самсаа бүрээдэн учрахдаа

Үг хэлэлцэх шиг тургилна

Хуйв, тохом хоёр

Түр хагацаана уу гэхээс

Хувь заяа салгах нь үгүй ижил адгуус

Манант үүрийн зогсоолд

Магнай түшилцэн наадам зүүдлэх хоёр морь

Уулсын торгон салхинд сүүлэн ширэлдээ задалж

Усанд буусан сарыг тэнцүү хуваан залгилж

Одоо ингэж нэгэн гүүний унага мэт байвч

Овоон дээр тавьсан хэнийхээ яснаас үргэж явах бол доо, хөөрхий...

Ардын уран зохиолч Бавуугийн Лхагвасүрэнгийн ийм нэгэн ялгуун туурвил бий.

“Нэгэн гүүний унага” мэт олон жил ойр дотно шадарлаж яваа гэрэлт андынхаа тухай соёлын гавьяат зүтгэлтэн, эрдэмтэн зохиолч, орчуулагч Лувсандамбын Дашням ийн өгүүлэх авай.

-“Бавуугийн хүүтэй хамааралтай элдэв юм яривал алуулна шүү” гэдэг үг сонсдог л юм. Гэвч би л лав “Лхагвасүрэнгийн тухай тэгж ингэж яриад, тийм ийм нөхөр алуулж гэнээ” гэж ер сонсоогүй. Хатуу хөтүү элдвийг хэлдэг ч намайг л лав ална, энэ тэр гэж элдэвлэсэн нь хэзээ ч байсангүй. Тийм болохоор түүний тухайд мэдэх юмаа ярихад эмээж ичих юм алга. Бид хоёр бол сүүлийн үед энд тэнд олон арав яригдаж, бичигдсэнээр “гарын таван хуруу”-ны хоёр нь, бас дуу шуунд ч байдаг бил үү “ойрхон мөртлөө хол”, тэгсэн хэрнээ “хол мөртлөө ойр” яваад байгаа хоёр л доо.

Эхэлж уулзсанаа яривал эртний юм болно. Эхлэн бичигчид гэгчид нь байснаа эртнийх гэх гээд байна шүү дээ. Зохиолчдын хорооны дэргэд “Үлгэрийн танхим” гэдэг утга зохиол сурталчилдаг гэхээсээ илүү хороондоо мөнгө олж өгдөг нэг газар байлаа. Тэр байгууллагыг би хэдийд нь ч мэддэг болсон юм бүү мэд. Бодвол, бараг л үүсгэл хавиас нь анзаарсан юм бол уу. Мэддэг болсон шалтгаан нь Лхагвасүрэнтэй л холбоотой. Мань хүн тэндхийн жүжигчин.

“Манин тогооч” гээд хэржигнэсэн төмстэй хоол хийдэг нэг сүрхий хүний тухай тайзан дээрээс жүжиглэж үзүүлдэг, бас үсээ туузаар боолгож байгаад гарч ирдэг, тэгээд Цэрэндарьзавын нөгөө алдарт “яриа”-нуудархуу хүүхдийн нэг шог яриаг хоолой бөжигнүүлж ирээд л ярьдаг хүн байсан. “Авъяастай лүд юм” гэгч нь нэг мэдсэн гараад ирсэн дээ. Тэгсэн тэр нөхөр жүжигчнээр барахгүй Д.Гармаагийн нэг номны чимэг зургийг (тэр үед ихэнхдээ номын хавтсыг нь бүтээдэг байлаа) зуржээ. Тэр нь өнгө аясыг олсон, донжтой гэж жигтэйхэн. Номтой болох гэж байгаа болгон Лхагвасүрэнгээр хавтсыг нь зуруулах юм болцгоож байсан шиг санагдана.

Хүзүү гэхээр юм байна уу, үгүй юу гэмээр бэгцгэрдүү, илхнээр инээмсэглэх хэр нь “энэ нөхөр цаанаа бол юу л гээд байгаа бол доо” гэмээр жоготой, онигоо, энэ тэр ярих үед заавал цааш нь “эвгүй хорлонтой”-гоор гүнзгийрүүлдэг намхан бор эр бол тэр байлаа. Одоогийнхоосоо туранхай байсаан.

Тэр үед манай томчууд “Уран үгсийн чуулга” гэж нэг гоё юм хийдэг, түүгээрээ дамжуулж утга зохиолоо ард түмэндээ хүргэх, түүний цаана түмэнтэй нүүр учирч гол нь өөрсдийгөө таниулах ажил хийдэг байв. Бид бас тэгмээр, тэгэхдээ томчуудаас тусдаа бие дааж явмаар байдаг, тэгье ч гэж ярьцгаадаг байлаа.

“Зохиолчдын хорооны санд таван төгрөг оруулсан” хэмээх алдарт шог ярианы бай болсон “Уран үгсийн чуулга”-аа бид Дархан хотод хийсэн юм. Тэр ажлыг би санаачилж, голцуу “Дөмөн”-гийнхнөөс бүрдсэн баг зохион байгуулж байв. “Үлгэрийн танхим”-аас Лхагвасүрэн бидэнтэй цуг явлаа. Амьдрал мэдэхгүй амьтад чинь хүн хар хотдоо байдаггүй, хадлан тариалангийн үед нь оччихож. За тэгээд бид ямар Явуу, Эрдэнэ, Пүрэвдорж нь биш дээ, хэн тоохов. Баларлаа. Олуулаа явсныг хэлэх үү. Зардлаа яаж нөхөхөв. Бөөн толгойн өвчин боллоо. Тэгэхэд Лхагвасүрэн ёстой нэг авралын бурхан болсон. Цэргийн анги гэж арай олон хүнтэй газрыг бодож олоод очсон чинь цэрэг, эх орны сэдэвтэй зохиол гэдэг нь хэнд нь ч байсангүй.

Лхагвасүрэн “одоохон, одоохон” гээд л тайзны ард нэг жаахан зайд, цонхны тавиур янз манз ч биш байсан шиг санагдана, эрхгүй л нэг юман дээр, цаасны тасархай дээр нэг юм бичээд байна. Тэгээд л бичсэнээ уншлаа. Тав дахиулсан. Зарим цэрэг уйлж харагдана. Цэрэгт явсан нөхөртөө бичиж байгаа хариу захидал юм. Жаахан хүү нь бичүүлэхгүй сандаргаад л болцгор хурууных нь хээ захиан дээр энд тэндгүй үлдээд л кино үзэж байгаа юм шиг л юм болсоон. Ямар ч гоё уншдаг юм бэ. Тэгж л Лхагвасүрэн “Дөмөн” нэгдлийнхэнд яруу найрагчаа зарласан. Бас согтуу хонодог сарны тухай шүлэг ч түүнд байсан юм билээ. Түүнээ ч уншсан.

Жүжигчин, зураач, шүлэгч, чадахгүй юмгүй арван хуруу тэгш нөхөр маань удаж төдөлгүй л бидний “гал хам” болсон доо.

Бид “Дөмөн” дотроо бойжин, хоёр нэг жилийн дараа анхны номоо гаргацгаалаа. Зарим нь ч Лхагвсүрэнгээр нөгөө эртний төлөвлөсөн хавтсаа зуруулсан байх. Хөөрхөн хөөрхөн номнууд гараад байсан шиг санагдана. Лхагвасүрэн маань харин өөрөө ганцаараа номгүй үлдлээ. Би одоо болтол учрыг нь сайн мэддэггүй юм. Тийм их тэвчээртэй, уран бүтээлдээ нягт нямбай хандан, анхнаасаа л өөрийгөө “бараклаж” чаддаг нөхөр байсан юм уу, аль эсвэл Лхагвасүрэнгийн өвөрмөц илэрхийлэл дарга турхыг нь цочоогоод, хаалт боолтонд нь тороод байсан юм уу, номын хувьд л лав үеийнхнээсээ хоцорсон. Магадгүй илүү тод гарч ирж, илүү хол явахаа мэдээд байсан юм байлгүй дээ, тэр. За тэр ч яахав. Хэдийд номоо гаргасан нь хэнд хэрэгтэй байв гэж.

Миний хувьд Лхагвасүрэнд “сургууль соёлд орж, боловсролоо нэмэх” тухай л юм ярьдаг байсан. Тийм боломж их байгааг үе үе зөвлөдөг байсан. Ашгүй Лхагвасүрэн сургуульд явлаа. Эрхүүд бэлтгэлд орж гэнэ л болсон. Өвөл ирэхэд нь уулзвал гоё сайхан оюутан болчихсон, миний гоё номыг оюутнууд хэрхэн уншиж байгаа тухай (“Бурхантын цэцэг” нэртэй ном маань гоё хавтастайгаасаа болоод ийм тийм яриа хэлэнд өртдөг байв) намайг явуулж, цаашлуулсан үг шидээд л, нөгөө цаанаа жоготой инээдгээрээ инээгээд л баяр хөөртэй, сэтгэл хангалуун додигор амьтан, ер нь нэг их өөрийнх нь цаг үе эхэлсэн шиг харагдсан шүү.

Эрдэм номын мөр хөөж боловсрох эрмэлзлэл шулуудаж байгаад нь бид ч баяртай байлаа.

Дараа нь Москвад Киноны дээд гэгчид нь очиж гэнээ л болсон. Хоёр ч мэргэжлээр зэрэг сурч байна гэж дуулдлаа. Тэгсэн давхар ухаан зааж илүүчлэн сурч асан кино зураачийнхаа мэргэжлээс болоод болохоо болих нь тэр ээ. Нэг бүтээл нь баруунд хэвлэгдчихэж. Цуг сурч байсан нэг оюутан найз нь бас л бидэн шигээ Лхагвасүрэнгээрээ бахархаж дээ. Бодвол, “ийм нэг монгол байна” гэж үзүүлж харуулмаар байсан биз.

Тэр үед чинь баруунд бүтээлээ гаргах нь битгий хэл, барууны маягтай хүнтэй хоёр нэг үг сольчихвол буруутдаг цаг үе байсан юм чинь. Тэр тусмаа Оросод сурч буй муу монгол оюутан уу!

Буруутаад буцаад ирснээ бидэнд хэлэлгүй удсаан. Ийм тийм цуу яриа цуглуулсаар байгаад бид нэг юмны үзүүртэй болж, нэг өдөр гэрт нь яваад очицгоолоо. Яахав юм ил тод болж, тэр дороо л цөмөөрөө урд өмнө хийж заншсан анд нөхдийн хурлаа хийхгүй юу. Арай ч бүрмөсөн буцаачихсан юм биш бололтой байна. Буцаж очоод бидний захиж гуйж байгаачлан түмэнтээ уучлал гуйвал сургуульд нь буцаагаад авчихмаар ч юм шиг санагдаж байна. Түүнийг ярьцгаагаад нөгөө нөхрөө яаж ийгээд буцаах боллоо.

Хоёр том даваа байв. Нэг нь Соёлын яамын коллегийн хурлыг давах, нөгөө нь паспортоо Гадаад яамнаас эгүүлэн олж авах. Хоёуланд нь би голлох үүрэг гүйцэтгэх болчихлоо. Коллегийн хурлыг Чойжилын Чимид гуайн тусламжтайгаар давах цорын ганц “арга” байна гэж үзлээ. Чимид гуайд түүнийг ойлгуулж чадах “баруун гар” нь би болж таарлаа. Олон улсын харилцаа төгссөн болохоор Гадаад яаманд танил тал, хаалга байх учиртай нь бас л би болов. Тэр нь ч үнэхээр тийм байлаа. Би ч хийдгээ хийлээ. Азаар хийсэн шиг хийлээ.

Лхагвасүрэн маань цайтай цүйтэй, дуутай хууртай буцаад явлаа. Бид хэллээ. “За нөхөр минь юм өөрөөр эргээд буцаад ирэх болвол түрүүнийх шигээ таг чиг болохгүй шүү. Яадгийм, Москвагаа нэг эргэчихээд хэдэн муу хувцсаа авчихаад цохиод ирнэ биз. Ямар хийх ажил, хэвтэх газаргүй амьтан биш” гэцгээв.

Зөрүүд орос профессор, хатуу чанд Элчин сайдын яамаа нөгөөх чинь давж чадсангүй ээ, буцаад ирчих нь тэр. Харин аз болоход их утга зохиолдоо эгнэгт буцаад ирчихсэн дээ.

Нэгэнт заяасан авьяасыг юу ч хааж боож чаддаггүй шүү дээ. Уран бүтээлч хүн ямар мэдлэг, боловсрол, дипломоо хүнд харуулах албатай амьтан биш, гол нь авьяасаа л харуулах хэрэгтэй байдаг шүү дээ. Мань хүн удалгүй жинхэнэ яруу найрагч, билэг танхай гэдэг тодотголын эзэн болж тодорсон. Жишээ нь, сар туссан уснаас адуу ундлахдаа усыг цалгиулах биш хэмхчиж тасчиж байгааг л үзүүлж гарсан даа. Дараа нь аяндаа кино, жүжиг рүү орсон. “Үлгэрийн танхим”-д ажилласан нь зохиолч нартай ч нэлээн ойртуулсан байх. Өөрөө жүжигчин хүн учраас тайз, дэлгэцийн бүтээл хийхэд маш их дөхөмтэй байсан байх. Жүжигчдийг сайн таньдаг мэддэг байсан нь ч нөлөөлсөн байх. Бичиж суухдаа хэн гэдэг хүнээр дүрээ бүтээлгэх, ямар жүжигчин яаж жүжиглэхийг дүрслэн харж, хэлэх ярих аяг маягийг нь хүртэл нүдээрээ төдийгүй зүрх, тархиараа мэдэрч, мэдэж бичдэг байсан болов уу. Тэгж эрхгүй бодогддог юм.

Яруу найргаа ч тэр, жүжиг, киноны зохиолоо ч тэр онцгой өөрөөр урлана. Ардын нарийн ухаан шингээж, далд холын санаа шигтгэж өгдөг нь гайхамшигтай.

Жүжгүүд нь түүхэн том сэдэвтэй шүү дээ. Хэдийгээр зарим нь дэлхийн утга зохиолд байдаг л сэдэв ч Монголынхоо хөрсөн дээр буулгаж, монгол оюунаар амилуулж, ухаантай хүн бол юм бодохоор урлаж чаддаг нь бахархмаар. “Тамгагүй төр”, “Сарны цагаан цус”, “Хүйтэн сэнтий”, “Атга нөж” гээд олон сайхан жүжиг бий дээ. Жүжгээ их цэцтэй, билгүүн үгээр шүлэглэж, цомхон, агуулга, санаагаа яруу шингээж илэрхийлдэг болохоор тайзнаас сонсоход их урамтай. Санаж байна уу. “Тамгагүй төр” жүжиг дотор хатнаа хардаж буй хаан:

Бие нь загатнасан эм хүн гэдэгт

Битүү нүх гэж үлддэггүй юм

Би мэдэж байна...

гэж шазруун хэлээд

Хавирган завсараараа гараа оруулж

Халуун зүрхээ базлаа ч

Худлаагийн усан шүүс гарч

Хурууны үзүүрт үнэн юм тодорхойгүй байна...

Өөрөө яаж аагиж уугиж бичдэг нь тодорхой, тэрхүү бичсэн нь жүжигчин хүнд шууд л “шигдчихмээр” байгаа биз.

Манай галаас Жагдалын Лхагваа, Лхагвасүрэн хоёр их нийлнэ. Амьдралын янз бүрийн өнгө хэмнэлтэй яриа хөөрөө өрнүүлнэ. Сүүлийн үед Урианхайг дэргэдээ байлгаж, нарийндаа “авч яваа”. Дарга цэргийн ярианых нь ард найз нөхдийн наргиантай, нэг нэгнээ “явуулсан”, “мэрсэн”... яриа өрнөнө. Тэр хоёрын харилцааны өнгө аяс сонин л доо.

Миний “Зуны цас” номонд нөхрийн үг хэлсэнд нь би баярлаж явдаг. Дээр үед бид номоо гаргахын өмнө бие биедээ уншуулдаг байсаан. Лхагвасүрэн хоёр нэг үг сольчиход л минийхээс жигтэйхэн сондгой болоод явчихдаг юм. “Энэ бол Лхагвасүрэнгийн л үг юм байна, минийх биш” гэж бодогдоод үлдээх ч арга байдаггүй юм. Энэ нь хүн хүний дотоод “өгөгдөхүүн” өөр болохын л жишээ.

Миний номд Лхагвасүрэнгийн зассан “сэтгэл шадарлаж” гэдэг үг бий. Гайхамшигтай сайхан хэлсэн шүү. Биеэрээ биш сэтгэлээрээ шадарлана гэдэг их сайхан. Нас яваад ойр ойрхон уулзах нь ховордсон ч холоос бие биеэ харж, дотроо л даллаж дуудаж явдаг болж дээ, бид. Лхагвасүрэн хааяа тийм жүжиг, ийм кино бичиж байгаагаа мэдээлнэ ээ. Тэр байтугаа “хаана ч байхгүй, хэн ч дөнгөхгүй юм” хийж байгаагаа ч хэлчихнэ. Өөрийгөө асар ихээр ирлэж бичдэг хүн. Аатай.

Аав ээж, нутаг ус, үр хүүхэддээ халуун хайртай нь сэтгэл хөдөлмөөр. Хүүхдүүдээ эрхлүүлнэ, нялхамсуулна. Өөрийн гэсэн амьдралын үзэл, онолтой уран бүтээлч дээ, манай Лхагвасүрэн.

Лхагвасүрэнгийн тухай ярихад, бодоход сайхан байна.

Л.Дашнямтай хөөрөлдсөн сэтгүүлч Цээнзэнгийн ГАЛБАДРАХ

2011.10.21.

Зохиолч зохиолчийнхоо тухай

2011-10-08T21:20:00.000-07:00

Уран хайчилбарыг Ц.Галбадрах

Толгойтой болгон мөнгөнд үхэж

Торготой нэг нь

Хоргой зүүдлэх орчинд

Шүлгээр өвчилж

Ардын дуунд уярч

Шүдэнз шиг асч

Зул шиг унтарч явдаг аа

Миний муусайн найз нар... гэж хэдэн найрагч “навсгар” нөхдөө магтаж, өмөөрч дуулсан ардын уран зохиолч Дөнгөтийн ЦООДОЛЫН тухай Монголын зохиолчдын эвлэлийн шагналт, судлаач, шүүмжлэгч, эрдэмтэн зохиолч Долгорын ЦЭНДЖАВ ийн өгүүлэх авай.

-Дөнгөтийн Цоодол хэмээх энэ гэрэл цацрам гэгээн сайхан найрагчийн ялангуяа дуулиуд тэр чигээрээ драмын зөрчил, амьдралаар тоглож гүйцсэн адармаа ээдрээ, ургаж товойсон сэтгэлд хоногшим дүрүүд байдаг.

Шүлэгт дүр бүтээнэ гэдэг бол ховор үзэгдэл төдийгүй бараг байхгүй зүйл юм. Яагаад гэвэл нэгдүгээр биеэс уянгалан дуулдаг болохоор тэр. Харин найраглалд бол өөр хэрэг л дээ. Дүр байна гэдэг бол хүн байна гэсэн үг. Хүн байна гэдэг амьдрал болоод зөрчил байна гэсэн үг.

Түүний дуулийн баатрууд “Дутуу Санжаа”, ”Тэмээ Самдан”, “Торгон Янжин”, “Хадаг Дэнжид”, “Уужуу Дондогийн дууль”, ”Элчин Самбуу”, “Буруу Довдон”, “Ороо Эрэнцэн” гээд нэрнээсээ аваад л дүрүүд нүдний өмнө амьдаараа босож ирээд байдаг. Дүр болгон араншинтай. Ганц нэгхэн бадгийг эшилбэл, “Дутуу Санжаа” дуульдаа,

Долоон богинохон хуруу, атга чадлаа хайрлалгүй

Довтолгоонд орж байгаа юм шиг шалмаг, нөхдөөсөө хоцролгүй

Барилгын суурь хаана ухна, тэнд байлаа долоон хуруут

Бааюу хаа галлаж, тоосго хаа цохино, тэнд байлаа долоон хуруут

Баярын өргөө шиг Дархан хаана босно, тэнд байлаа долоон хуруут... гэх юм уу, “Торгон Янжин” дуульдаа,

...Самныхаа сувд шиг нулимс хааяа унагаж

Сав л хийвэл

Дуу аялж суух Янжин

Нэг л удаагийн найраар

Гэр орноо орхиж...

Нэгжиж сумаа гүйцээгээд

Хар хүн нь олсонгүй....гэх зэргийг уншихад өгүүллэг, туужийн дүр гэмээр эгэл жирийн, инээдэмтэй, гунигтай, хөгжилтэй, наргиантай, хошин, эмгэнэлтэй бүхий л зан араншинтай дүр тодорч ирдэг.

Тиймээс Цоодол найрагчийг хүүрнэл зохиол, тэр ч бүү хэл драмын жүжиг бичихэд дэндүү ойрхон найрагч гэж боддог боловч тэрбээр өнөө хүртэл тэр лүү ороогүй л байна. Монгол ахуй, монгол амьдрал, монгол үйл зан, монгол ухаан гэрэлтсэн өгүүллэг, тууж нэг л өдөр дуулиантайхан гарахад хуруу ойрхон найрагч юм. Найрагч болгон өгүүллэг, тууж, роман бичихгүй.

Нэгэн нэрт найрагч бишгүй олон хүүрнэл зохиол бичсэн боловч галтай шүлэг найраглалаа бараадахгүй, цаанаа нэг л сэтгэлд хүрцгүй санагдаж билээ. Дураар болдоггүй юм гэж энэ.

Нэг удаа Д.Цоодол гуай МУИС дээр “Чехов”-оо сугавчлаад давхиад ирлээ. Тэрийг нь манай сургуулийн номын сан их дуртай авлаа. Ярилаа, хөөрлөө. “Чеховын гайхалтай жүжгээс орчуулаад драмын театрт өгдөггүй юм уу” гэлээ. “Чадахгүй ээ, би яаж чадахав, тэр чинь өөр мундагчуулын ажил” гэж “нохойтов”. “Та чинь Гюгогийн алдарт “Парисийн дарь эхийн сүм”-ийг орчуулсан юм биш үү” гэлээ.

“Тэр ч нэг тийм юм болсон шүү, их сонин тохиолдлоор драмынхантай холбогдоод авсан. Энэ одоо СУИС-ийн тэнхмийн эрхлэгч мань Найдангийн Ганхуяг нэг удаа ярилаа. “Бүгд л хошин шог руу хошуураад тайзны урлаг биш болох янзтай. Сонгодог юм хэрэгтэй байна. Эрдмийн театр сонгодгоос хөндийрвөл өрхөө бүтээж байна гэсэн үг. Та сонгодгуудтай ноцолддогийн хувьд үзээд алдвал яана. Чеховтой, Мопассан, Акутагавагийн ард гарсан хүн болохдоо болно. Танд захиалга өгье, Гюгогийн “Парисийн дарь эхийн сүм”-ийг орчуулаад өгөөч” гэлээ.

“За тэр чинь таваглахгүй дээ, би даанч жүжгээр оролдож явсангүй, та нар арай дөртэй хүнд хандвал яасан юм бэ” гэвэл Ганхуяг салах янз алгаа. “Та таваглахгүй бол хэн таваглах юм, таны дуулиуд чинь бүгд л жүжиг шүү дээ” гээд онгироож байна. “Ямар хугацаанд хийх эдэв дээ” гэхэд “Сараас илүүгүй баймаар байна” гэнэ. Найруулагч нь нөгөө айхтар Наранбаатар байна л гэж байна.

Үзлээ...Хэцүү санагдлаа. Дахиад оролдлоо, сонирхолтой юм аа. Гурав хоног нүдсэн чинь аяндаа л үг орж ирээд, намайгаа хөтлөөд явчихлаа. Сүүлдээ бүүр гар хөнгөрөөд, амархан ч боллоо. Яахав дээ, жүжиг гэхлээр харилцан яриа байх юм. Тэр нь их хөнгөн аятай зугаатай ч юм. Гэхдээ л сонгодог зохиол гэдэг бол цаанаа аагтай, агуу шидэт ертөнц шүү дээ. Амьдрал ч тэр чигээрээ өмнө босож ирээд, тэр тоолонгоор би ч бас босоод ирж байгаа юм. Ертөнцийн гоо үзэсгэлэн гэж яасан ч тамын юм, яасан ч гоё юм, яасан ч үйлийн үртэй эдэв...мэдэхгүй.

Нөгөө яагаав хөгийн л амьтан даа...Кваздимо гэж хорвоогийн хамгийн сайхан сэтгэлт гайхамшигт амьтан, өөрийг гаднаас нь харвал бараг хүн мөн үү, биш үү гэмээр амьд хүн аймаар өрөөл татанхай хачин эвгүй дүртэй амьтан шүү дээ. Нөгөө талд нь солонго татсан Эсмералда гэгч гайхам гоё гоо үзэсгэлэнт бүсгүй байх юм.

Сайхан ч бай, муухай ч бай амьдралд тэмүүлж байгаа, агуу гоо сайханд тэмүүлж байгаа ер бусын гоо сайхан байнаа. Түүнийг сэтгэлд хоногшим, гэхдээ яг тохирч таарсан үгээр буулгахыг хичээсэн. Би ёстой онгодондоо болоод долоохон хоногийн дотор “хусчихаад” нөгөө муу “шаамийдаа” өгсөн.

-За та нар үз. Болохгүй бол ураад хаячихаарай. Үүнээс илүү юм надаас гарахгүй гэсэн. “Үгүй ээ, мөн амархан хийчихжээ, сарын хугацаа арай ч багадах болов уу гэж санаа зовж байсан” гээд баярлацгаасан. Уншжээ. За болоод явчихлаа, их сайхан орчуулга болжээ гэж л бас онгироож байна. Тэгээд л тоглоно барина гээд л пижигнээд явчихсан шүү дээ. Эрдмийн их театрт тавихад урилга зарлага өгсөөн, Цэвэлмаатайгаа цуг явж үзсэн. Сэтгэл тун өег байсан шүү.

Энэ жүжиг агуу юм билээ, тэр найруулагч, жүжигчид, тэр театр агуу юм билээ. Тэгээд юу болсон бэ? Би сайн мэдэхгүй, тэр жилийн улаан хивсний ёслолд уу? юунд ч юм шалгарлаа л гэсэн. Кваздимод тоглосон залуу ч тэргүүн шагнал хүртсэн байх. Би ингэж нэг удаа тэр урлагийн ариун өргөө болсон эрдмийн театраар ороод гарсан хүн дээ, хө” гээд “Үгүй ээ, чи манай зуслан дээр хүрээд ирээч. Сайхан нь сайхан юм аа, жаргаж л байна. Хэрэгтэй хэрэггүй юм сараачаад л байна. Ядрах л юм, татах л юм. Гэхдээ уйдах юм байна шүү, золиг. Энэ улс амьтан чинь тэгээд зусландаа гардаг юм уу? үгүй ч юм уу” гэж хэлээд сэгнийтэл алхаад холдож билээ, мань эр...

Зохиолч зохиолчийнхоо тухай

2011-10-03T19:47:00.000-07:00

Монгол Улсын төрийн шагналт, соёлын гавьяат зүтгэлтэн зохиолч Дарамын Батбаярын тухай соёлын гавьяат зүтгэлтэн, эрдэмтэн зохиолч Л.Дашням ийн өгүүлэх авай.

-Дарамын Батбаяр бид хоёрын нөхөрлөл далан найм, есөн оноос эхтэй юм. Би хойно оюутан байхдаа анх сураг сонсон уулзах, танилцах гэж эрж хайж байсан түүхтэй. Геологийн сургуульд очсон, миний дунд сургуулийн анд, өөрөө ч бас юм оролддог Б.Пүрэвсүрэн маань “Надтай нэг өрөөнд ёстой мундаг зохиолч байна аа. Чамтай танилцуулбал та хоёр нэлээн гар нийлэх байх” гэж хэлж байна. Очлоо. Эзгүй байгаад таарсангүй. Хорхой хүрээд хэд хоногийн дараа дахиад очлоо. Тэгтэл нөгөө нөхөр Монгол руу явчихсан гэнэ. Геологийн сургуулиасаа Горькийн сургууль руу шилжих гэж баахан хөөцөлдөөд тэр нь бүтээгүй болохоор буцчихсан юм байх.

Хожим төгсч ирсэн хойноо би хүнээр заалгаад зүс таних болсон. Батбаяр ч энд их сургууль төгсчихсөн, богино үгүүллэгүүдээ хэвлүүлээд эхэлчихсэн байв. Нэг өдөр Төв шуудангийн тэнд явж байхаар нь уулзлаа. Танилцлаа. Үерхэл тэгж л эхэлсэн. Зохиолч П.Лувсанцэрэн бид эртний танил. Тэр надаар элдэв юм орчуулуулж “Цог” сэтгүүлдээ тавьдаг байв. Амихандаа би түүгээр дамжаад зохиолчид руу, зохиолчдын хороо руу дөхөх дотор бодолтой байлаа л даа. Тэгсэн нэг өдөр Лувсанцэрэн “Чамд хачин гоё юм үзүүлье. Сэлэнгээс Лхагваа гэж цахилгааны инженер бололтой нэг нөхөр тун хөөрхөн юм ирүүлээд байна” гэв. Жигтэйхэн часхийсэн үгүүллэгүүд байна. Лууяа:

-Үүнийг ханьтай болгоё. Ийм жанр хэрэгтэй. Чи бол биччихнэ дээ гэж байна. Шууд л:

-Тэгье гэлээ.

Тэгээд би анх “Зурагны ард” гэж нэг юм бичээд Лууяад үзүүллээ.

-Чи ямар хэмжээтэй зурагны ард үүнийгээ бичсэн гэж бодож байна гэж байна. Би уг нь зурагны ард л бичсэн үг маягтайгаар үгүүлсэн юм л даа.

-Мэдэхгүй. Түүнийг бодоогүй шүү! гэлээ.

-Нэг их том зураг хүнд дурсгаад байх уу даа.

-Хаанаас.

-Тэгвэл чиний энэ бичсэн чинь жижиг зургийн ард багтах болов уу?

-Зураг ямар байхыг би огт бодоогүй...

-Тэгээд чи яах гэж “Зурагны ард” гэж бичсэн юм. Яг л нэг зурагны ард багтахаар хэмжээтэй байх юм биш үү? Санаа нь хөөрхөн юм гэж байна. Удалгүй Ж.Лхагваа бид хоёрын хэдэн богино үгүүллэгийг “Яргуй” сэтгүүлийн анхны дугаарт гаргаж байв.

Түүнээс хойш Лхагваагийн эрэлд гарав аа. Нэг өдөр дэлгүүрээс гарч яваа нөхрийг манайхны хэн нь ч билээ нэг нь “Өнөө чиний хайгаад байгаа Лхагваа чинь энэ” гэдэг юм. Томоо цүнхэнд пиво л бололтой баахан юм хийчихсэн, оготор хамартай, монтёр маягтай, миний бодсоноос шал өөр нөхөр аахилчихсан цохиж явна. Би түүнийг үгүүллэг шигээ цэмцгэр, Цоодолорхуу амьтан байгаа гэж төсөөлж байсан байхгүй юу. Танилцлаа. “Өө хоёулаа манайд очьё” гэж байна. Гуравдугаар сургуулийн тэр хавь руу... Тэр өдрөөс л бидний нөхөрлөлийн урт аян эхэлсэн дээ.

Урианхай бид хоёр бол угийн танил. Мань эр Төлөвлөгөөний комисст, би Эдийн засгийн хороонд ажилладаг байв. Ордны хоёр. Нэгэн удаа Зохиолчдын хороон дээр санаандгүй таардаг юм.

-Чи хаа хүрч явна?

-Өө найз нь Байроны хоёр шүлэг орчуулаад, “Утга зохиол урлаг” сонинд өгчихөөд явж байна гэж байна. Ордон орох замдаа ярьж байхнаа орчуулга хийхээс гадна шүлэг бичдэг нөхөр болж байнаа.

Тэр үед Зохиолчдын хороон дээр олон нэгдэл ажилладаг байсан юм. Д.Гармаагийн нэг номын зургийг Лхагвасүрэн гээд нэг хүзүү багатай нөхөр хийсэн байна. Тэгэхнээ “Үлгэрийн танхим”-ын жүжигчин гэнээ. Жигтэйхэн жүжигчээн. “Манин тогооч” энэ тэр гээд авч өгнө. Дархан руу бидний хэдэн уран бүтээлч залуус “Уран үгсийн чуулган” хийхээр явав аа. “Үлгэрийн танхим”-аас ч хүмүүс явсан. Тэгтэл нөгөө Лхагвасүрэн чинь шүлэг бичдэг юм байна. “Согтуу хоносон сар”-ны тухай нэг шүлэг уншаад хэд ч дахиулав даа, ер. Энэ цагаас л бас бидний нөхөрлөл эхэлсэн. Ажлынхаа завсар чөлөөгөөр нөгөө хэдтэйгээ уулзана. Санаагаа ярина. Бичсэнээ уншина. Бие биеэ хөөрхөн дооглож явуулна. Д.Батбаяр, Д.Урианхай хоёр чацуу ч Батбаяр нэг сараар ах. Би тэр хоёроос хоёр, Ж.Лхагваагаас нэг дүү, Б.Лхагвасүрэнгээс нэг ах юм.

Батбаяр маань дунд үедээ жүжгийн зохиол руу орчихсон. Намдаг гуайн санаачилсан жүжгийн зохиолчдын дугуйланд явдаг болсон. Намайг тэнд яв гэж Батбаяр их чангаасан ч ажил төрлийн боломж таараагүй. Батбаяр маань тэнд явж байхдаа л жүжгийн зохиолын учрыг олж анхныхаа жүжгийг бичсэн. “Дөшинжирмийнхэн” гэж. Их ч урам орсон байх. Гаршсан ч байх. Түүнээс хойш олон сайхан жүжиг туурвисан даа. Аливаа нэгэн үйл явдлын ээдрээ, оньс, зөрчлийн зангилаа л олж авч чадвал түүнийгээ тойруулаад л бичдэг юм гэж ярьдаг юм. Эхлэл, төгсгөл, зангидлага, оргил ч гэх шиг олон нарийн ухаан яринаа.

-Маш гоё алчуур байлаа гэхэд түүнийг үзэгчдийн өмнө мөд гаргаж ирэхгүй. Гол нь тэр алчууртаа хайр сэтгэлийн ч юм уу ямар нэгэн зүйлийн учир шалтгааныг шингээж өгнө. Алчуур хэнд байгаа нь ч мэдэгдэхгүй. Түүнийгээ тойруулаад л үйл явдал өрнүүлээд хэлэх гэсэн, гаргах гэсэн санаа, нууцаа шигтгэж, шингээж үзэгчдээ татна гэх мэтчилэн ярина.

Шинэ жүжгийнх нь нээлтэд тогтмол очдог. Жүжгийн нээлтийн дараа тодорхой хүрээнийхэн үлдээд жүжиг тойрсон яриа хөөрөө өрнүүлдэг уламжлалтай байв. “Дөшинжирмийнхэн” анхных нь бүтээл гэхэд тун давгүй жүжиг. Надад бас “Хөхөлдэй хүүгийн үлгэр” их таалагдсан.

Батбаяр бол тайзаа маш сайн мэдэрч бичдэг зохиолч. Бүтээлийнх нь бодит хөрс их амьдралтай. Мань хүн аливаа бүтээлийнхээ санааг тэр болгон ярихгүй, тас нууна. Гараас гаргасан хойноо л дэлгэнэ. Бид хоёрын дунд бараг тогтсон нэг уламжлал бий. Түүний шинэ номын тухай санаа оноогоо би захиа маягаар бичдэг юм. Голцуу гадагшаа явахдаа шинэ номыг нь авч яваад айван тайван уншина. Яагаад ч юм бэ, тийм нэг хэвшил миний хувьд тогтчихсон. Урьд нь уншсан байсан ч хамаагүй, аваад явна шүү. Тэгээд төрсөн сэтгэгдлээ гадаадаас бичиж байгаа юм шиг бичнэ. Түүнийгээ шуудангаар явуулахгүй, өөрөө сүүлд нь гардуулж өгнө. Тийм захиа Батбаярт нэлээн хэд бий байх аа.

Батбаяр нэг зохиол бичиж байгаа гэвэл хэд хоног ямар ч чимээ аниргүй болчихно. “Цаадах чинь одоо түмпэнтэй усанд хөлөө дүрчихсэн, чийгтэй алчуур мөрөн дээрээ тохчихсон л сууж байгаа” гэж Лхагвасүрэн хэлдэг юм. Түүнийг нэг очиход л тэгээд сууж байсан юм байгаа биз.

Өөрөө өөртэйгээ их ажиллаж бичдэг хүн дээ...

Аваргатай өдөр

2011-08-11T21:07:00.001-07:00

Наймдугаар сарын 14. Эдүгээгээс яг гурван жилийн өмнөх энэ өдөр Монгол Улс олимпийн аваргатай болсон дэлхийн 92 дахь орон хэмээн бөмбөрцөг даяар цуурайлж байв. Зуны спортын хорин ес дэх буюу “Бээжин-2008” олимпийн жүдо бөхийн татами дээр Найдангийн Түвшинбаяр өвдөг шороодолгүй магнайлж олимпийн анхны монгол аварга төрснөөр дээрх дуулианыг дэгдээсэн бөлгөө.

Монголчууд хүн төрөлхтөний цэнгэлийн манлай олимпийн дэвжээнд олон барилдсан. Олон ялж байсан. Медаль авч байсан. Гэхдээ түрүүлж байсан нь үгүй. Ялагдалгүй, гагцхүү нэг ч ялагдалгүй босоо үлдэн түрүүлэх нь Чингисийн цусныхны, алтан хялгана долгилсон тал нутгийнхны бүхэл бүтэн чилийсэн дөчин дөрвөн жилийн хүлээлт, мөрөөдөл байлаа. Тэрхүү их хүлээлтийн хэрмийг цууртал цахисан гялбаа, мөрөөдлийн цангааг тайлж асгарсан их аадар нь Булган аймгийн Сайхан сумын “унаган” Түвшинбаяр.

Түүний барилдсан жин -100 кг. “Бээжин-2008”-ын гараагаа тэр гайхалтай хийсэн. Японы алдарт бөх, олимпийн аварга, дэлхийн гурван удаагийн аварга Кейжи Сүзүкиг давхар хамж өндөрт өргөн шидэж давсан барилдаан одоо ч олон зүрхийг догдлуулж, олон сэтгэлийн хойморт завилан буй.

Харин Кейжи Сүзүкид насан туршдаа Монголыг үл мартах таатай, таагүй хоёр дурсамж барлагдан үлдсэн нь маргаангүй. Монголын үндэсний олимпийн хорооны санаачилгаар Олон улсын олимпийн хороо “Чингис хаан” цомыг бий болгож тулааны спортын төрөлд гайхамшигтай амжилт гаргасан тамирчинд хоёр жил тутам олгож байхаар шийдвэрлэсэн билээ. Дэлхийн цуут хаанаар нэрлэгдсэн энэ гэрэлт цомын анхны эзэн нь Кейжи Сүзүки. 2007 онд Монголд хүрэлцэн ирж цомоо арвин хүндэтгэлтэйгээр гардсан мөч хором түүний амьдралын алтан дуурьслын нэгэн байсан нь гарцаагүй.

Гэтэл ердөө ганцхан жилийн дараа олимпийн дэвжээнд мөнөөхөн их хүндлэлт цом гардсан нутгийн, олонд төдийлөн танигдаагүй залууд ялагдаж олимпийн аваргын алтан медалиа ихэрлүүлэх мөрөөдөлдөө цэг хатгах чинээ зүүдлээгүй л явсан биз ээ.

Мөнхүү тэр өдөр Түвшинбаярт ялагдсан Германы бөх Бенжамин Берлата, БНСУ-ын бөх Жан Сун Хо, Азербайжаны бөх, дэлхийн аваргын хүрэл медальт, дэлхийн цомын аварга Мовлуд Миралиав, Казахстаны бөх Асхат Житкеев нар Монголын Түвшинбаяр барилдаагүй бол, түүнтэй таараагүй бол... гэж харамсан бодсон нь мэдээж. Тэгээд аваргыг л барсангүй дээ хэмээн эр сэтгэлийн гунигаа шилгээн тайтгарсан нь баараггүй.

Сайхан уул өгүүлэх ину.

Наян дөрвөн оны зургадугаар сарын нэгний хүүхдийн баяраар шүү дээ. Хүүтэй боллоо гэж Найдан сумаас гэр рүүгээ бэлийн минь салхийг үймүүлэн давхиж байж билээ. Цэнд-Аюуш тэр хоёр их л бэлгэ дэмбэрэл бодож удалгүй хүүдээ Түвшинбаяр гэсэн сайхан нэр хайрласан даг. Тэр сумандаа дунд, аймгийн төвд очиж аравдугаар ангиа дүүргээд л холын хотыг зорьсон доо. Тэр чинь 2002 оны намар. Хацар нүүрийг нь салхиараа зөөлөн зөөлөн илбэж үлдэхдээ хэзээ нэгэн цагт түүнийг уул усаа, Монголоо дуурсгах аварга хүчит бөх болно оо гэдгийг би мэдэж байсаан...

Хулжийн гол өгүүлэх ину.

Даага, шүдлэнгийн “ам хагалж”, хөвөөгөөр минь үеийнхэнтэйгээ дарвин чавхдаж, ус үсчүүлэн намайг хөндлөн гулд гатчиж өссөн юм. Уснаас минь амсах гэж өвдөг сөхрөн тонгойдог юм. Олимпийн аваргын алтан медаль хүзүүндээ зүүлгэх гэж тонгойж байгаа харагдсан. Ариун уснаас минь амсах, алтан медаль авах хоёрт л тонгойхоос бусдад гудайхгүй, эх орныхоо нэрийг ч тонгойлгохгүй сайн хүү...

Аав нь хэлэх ину.

Багын л миний хүү чинь их бага гэлтгүй орсон гарсантай ноцолдож явдаг хүүхэд байв. Сургуульд байхдаа бодвол номноос уншсан юм байгаа биз, халхын домогт аварга Намхайн үүзэл суухай мэхийг хийдэг бөх болно гэж ярьдаг байв...

Ээж нь хэлэх ину.

Миний хүү чинь зөвхөн миний хүү биш Монголын ард түмний хүү байсан байна шүү дээ...

Нутгийнх нь ах хэлэх ину.

Манай зэргэлдээ сумын Чойжил хөгшний 70 насны найрт зориулсан барилдаанд Түвшээ хавийн ханхайсан сайхан ах нараа цувуулан хаяж түрүүлж байв. Арван гурав, дөрөвтэй л байхдаа шүү дээ. Магадгүй анхны түрүү нь тэр байх шүү...

Жүдогийн холбооны ерөнхийлөгч Халтмаагийн Баттулга гавьяат хэлэх ину.

Түвшээ бол өөрөөсөө илүү, өөрөөсөө том цолтой бөхтэй л барилдахыг ямагт чухалчилдаг хүн. Энэ бол түүний амжилтын гол түлхүүр нь...

Ярьж байв, монголоороо л нэг ярьж байв. Түүний тухай, Түвшинбаярын тухай.

Чингис хаан Их Монгол Улсыг байгуулсан жил... гэдэг шиг Н.Түвшинбаяр олимпийн аварга болсон жил..., Н.Түвшинбаяр олимпийн аварга болсны түрүү жил..., Н.Түвшинбаярын олимпод түрүүлсний хойтон... гэхчилэн цаг хугацаа, үйл явдлыг түүнтэй, түүний амжилттай хамаатуулан Монголын нэн шинэ үеийн түүх үргэлжилж эхэлсэн бөлгөө.

Урьд нь хэн ч хүрээгүй оргилд монголчуудаас тэр л гарч чадсан юм чинь, урьд нь хэн ч аваагүй алдрыг монголчуудаас тэр л хүртсэн юм чинь, урьд нь хэнд ч төрөөгүй мэдрэмжийг монголчууддаа тэр л мэдрүүлсэн юм чинь, урьд нь хэн ч амтлаагүй их баярыг монголчууддаа тэр л авчирсан юм чинь аргагүй шүү дээ, аргагүй.

Цээнзэнгийн ГАЛБАДРАХ

Аварга дагаж аварга төрдөг

2011-08-02T21:20:00.000-07:00

2011.07.28

Өөр зуураа уялдаа холбоогүй зүйл гэж энэхэн хорвоод нэгээхэн бээр үгүй гэж өвгөд мутарласан байдаг бөлгөө.

Шинэ аварга төрсөн өнөө жилийн улсын их баяр наадмын дуулиан шуугианы туурайн чимээ төдийлөн алсалж амжаагүй байнам. Тиймийн учир нэгэн учрал тохиолын тухай бичилхэн дурдмой.

Нэгэн зурлага.

Одоогоос яг арван жилийн өмнө юм. Ардын хувьсгалын ялгуусан түүхт 80 жилийн ойн их баяр наадмаар Төв аймгийн Сэргэлэн сумын уугуул Агваансамдангийн Сүхбат улсын начин П.Моломжамц, аймгийн арслан Ш.Зоригт /улсын начин/, аймгийн арслан Г.Ганхуяг /улсын харцага/, улсын начин О.Одгэрэл /улсын заан/, улсын заан Г.Өсөхбаяр /даян аварга/, дархан аварга Б.Бат-Эрдэнэ нарыг тав, зургаа, долоо, найм, ес, арвын даваанд өвдөг шороодуулж түрүүлснээр улсын аварга хэмээх монгол үндэсний бөхийн цол хэргэмийн тэргүүн гишгүүрт хөл тавьсан бөлгөө.

Тэрбээр аварга болсныхоо дараахан хадам аав, дархан аварга Х.Баянмөнхийн хамт нутаг руу нь одож, Увс аймгийн баяр наадамд зодоглосон түүхтэй. Юмны учир мэдэх улс “Баянаа аварга холын бодолтой, алсын хараатай хүн. Шинэ аварга төрмөгц нутаг руугаа дагуулаад явчихлаа. Наанадаж арван жилийн дараахийг бодсон л байгаа. Тэндээс шинэ аварга төрөх нь дээ” гэлцэж байсныг дайван хөх тэнгэр сонссон буй за.

Хэн нэгний зохиосон алдуул үг шиг тухайн үед сонсогдож байсан ч гэлээ энэ яриа биежих өдөр айсуй байж.

Бас нэгэн зурлага.

Агваансамдангийн Сүхбат хадмынхаа нутагт, Увс аймгийн наадамд аварга болсон хойноо анх зодоглосон нь тэр жил. Гэтэл бас нэгэн “явдал” болж. Наадмын хөл, хөөр, хөдөлгөөн дунд залуу аварга энгэрийн тэмдгээ гээчихэж. Хайж, эрэл сурал болж.

Тэгэхнээ нь нэг айлд байгаа сураг гараатхаж. Давхиад очиж. Байна гэнэ. Байх байхдаа нөгөө айлынхан аваргын энгэрийн тэмдгийг хоймортоо залчихсан байж.

Ихэр хүүтэй айлын эзэн аваргын тэмдэг олсондоо цаглашгүй гялайж, бэлгэшээсэндээ ийн дээш нь залсан хэрэг. Үүнийг дуулж сонссон Сүхбат аварга тэмдгээ авахаа больж “Энэ нутгаас олон сайхан бөх төрөх болтугай” гэж ерөөгөөд буцсан гэнэм.

Тэр цагаас хойш арван он шил даран улиран одоод энэ жил Увс аймгийн Баруунтуруун сумын харьяат Сүхбаатарын Мөнхбат гэж зээрийн шагай шиг дөрвөлжин бор залуу улсын их баяр наадамд одтой сайхан барилдаж түрүүлэн улсын аваргын өндөр сэнтийд залрав.

Алдуул ярианд ч заримдаа билэг ерөөл оршин байдгийм сан уу даа.

Аваргатай наадам

2011-07-27T02:37:00.000-07:00

2011.07.15

Наадам болгон өөрийн хөг аялгуу, өөрийн өнгө төрх, өөрийн онцлог тодотголоор элбэг дүүрэн, гайхамшигт өрнөлтэй бөлгөө. Ардын хувьсгалын дайчин түүхт 90 жилийн ой, үндэсний их баяр наадам аваргатай, аваргуудтай ялгуусан наадам болов. Дурдсуу.

Бөх

1024 хүчтэн зодоглосон наадмын зүүний магнайд ХХ зууны манлай монгол бөх, дархан аварга Хорлоогийн Баянмөнх боссон нь тэмдэглэлт явдал байлаа. Эдүгээ 68 настай домогт аварга 90 жилийн хугацаанд тохиосон есөн том ойн наадмын тавд нь зодоглосон цор ганц бөх болж түүхэнд үлдлээ. Тэгэхдээ зүгээр нэг зодоглосон төдий бус аа.

Түүхт 50, 60 жилийн ойгоор түрүүлж, 70 жилээр долоо даван шөвгөрч, 80 жилээр дөрөв давж, энэ жил гурвын даваанд яруу тод цолоо дуудуулсан түүний хагас зуун жилийн үнэмлэхүй дээд амжилт дахин давтагдахгүй биз ээ, мөддөө.

Мөнхүү, олимпийн аварга, аймгийн арслан Найдангийн Түвшинбаяр энэ наадмын нэгэн дуулиант чимэг байсныг дурдахгүй өнгөрч хэн чадна. Их спортоор, жүдо бөхөөр дэлхийн дайдад эх орныхоо суу алдрыг цуурайтуулсан идэр жавхлант аварга маань элдэв найраа хайраагүйгээр үнэн хүчийг уралдуулан барилдаж олны хэлцдэгчлэн “наадамд гурван даваатай”-гаа харуулсан нь үлэмж төгөлдөр.

Энэ жил Говь-Алтай аймгийн Бигэр сумын харъяат, аймгийн арслан С.Багахүү улсын заан Б.Соронзонболдоор, Ховд аймгийн Чандмань сумын харъяат аймгийн арслан Ч.Цогбаяр улсын заан Ч.Батзоригоор, Өмнөговь аймгийн Булган сумын харъяат аймгийн арслан Б.Сумъяа улсын гарьд И.Доржсамбуугаар, Архангай аймгийн Чулуут сумын харъяат аймгийн арслан Б.Амарзаяа улсын харцага Ц.Магалжаваар, Баянхонгор аймгийн Бууцагаан сумын харъяат аймгийн арслан Ж.Чулуунбат улсын харцага Д.Батболдоор, Завхан аймгийн Идэр сумын харъяат аймгийн арслан Ш.Жаргалсайхан улсын харцага Ө.Даваабаатараар, Хөвсгөл аймгийн Цагаан-Үүр сумын харъяат аймгийн арслан А.Батмөнх улсын өсөх идэр начин Б.Чинзоригоор, Төв аймгийн Баянхангай сумын харъяат аймгийн арслан Б.Батмөнх улсын начин Ш.Тогтохбаяраар, Увс аймгийн Хяргас сумын харъяат аймгийн арслан С.Батсуурь улсын аварга О.Балжиннямаар, Завхан аймгийн Их-Уул сумын харъяат аймгийн арслан Б.Гончигдамба аймгийн арслан А.Алтанхуягаар Өвөрхангай аймгийн Тарагт сумын харъяат аймгийн арслан Б.Сангисүрэн аймгийн арслан А.Отгонбаатараар, Хөвсгөл аймгийн Төмөрбулаг сумын харъяат аймгийн арслан М.Эрдэнэбат улсын харцага Г.Элбэгээр, Өмнөговь аймгийн Ханхонгор сумын харъяат аймгийн арслан Ц.Одбаяр улсын харцага Л.Пүрэвжаваар тавын давааг, улсын цолны өндөр босгыг давж, начин цол хүртлээ.

Тээр, жил буюу 1983 онд Д.Багахүү нь Г.Дэмүүл арслангаар, А.Сугиа нь П.Дагвасүрэн арслангаар тав давж улсын начныг ихэрлүүлж асан өмнөговьчууд 28 жилийн дараа хос начинтай болж магнай нь нэгэнтээ “хагарав”.

Олон хүний хүлээлт байсан даа. Сэлэнгэ аймгийн Орхонтуул сумын харьяат Т.Өсөх-Ирээдүй, Хөвсгөл аймгийн Тосонцэнгэл сумын харьяат Ц.Содномдорж начин хоёрыг цолоо ахиулаасай гэсэн. Тэд итгэлийг нь алдсангүй. Начин цолоо баталж улмаар зургаа давж, Дорноговь аймгийн Эрдэнэ сумын харьяат А.Цацабшир, Ховд аймгийн Мянгад сумын харьяат А.Алтангэрэл нарын хамт харцага цолтон боллоо.

Заан цол сайхан цол. Булган аймгийн Бүрэгхангай сумын харьяат Д.Баасандорж харцагыг зургаагийн даваанд дүү улсын заан М.Өсөхбаяр нь амлаад унахад цөөнгүй хүн гайхсан. Түрүү жил энэ даваанд тэр хоёр тунаж М.Өсөхбаяр нь давж байсан л даа. Өсөхбаярыг заанаар тогтохгүй наадмын өнгийг тодорхойлох бөхчүүдийн нэг гэлцэж байсан ч чухам яагаад ингэж шийдсэний нууц ах дүү хоёрт л үлдэв. Харин Д.Баасандорж урамтай сайхан барилдаж долоо даван дүүгийнхээ цолыг хүртсэнээр олны гайхшралын мананг сарниаж чадсан нь бахархалтай. Наадмын таавар таамагт ёс юм шиг хэлцэгдэж, дээгүүр яригдаж, улсын цол олон жил зүүдэлсэн Архангай аймгийн Хашаат сумын харьяат Ч.Санжаадамба сая л нэг цэргийн хурц арслан цолоо шилгээн орхиж, улсын начин, харцага цолын дээгүүр алгасан харайж заан боллоо. Ёс жудгаа эрхэмлэж, ухаантай барилдаад байвал түүнд ёс, арвын даваа холгүй билээ.

Өндөр аварга Г.Өсөхбаярыг өндөр ойн наадмаар түрүүлж дархан болчихоод зогсч байхад хэн ч гайхахгүй байсан бөлгөө. Гэвч Говь-Алтай аймгийн Цээл сумын харьяат Ж.Бат-Эрдэнэ начныг түүний “эрлэг” байх юм чинээ бодсон нь хэд бол доо. Хялгас эсгэм хурц дайчин барилдаантай начны аваргатай хийсэн шийдмэг дайралт, хутгаа, хонгодоо харцага, заанаар тогтоосонгүй. Гарьд, гарьд, гарьд...

Урьд нь хоёронтоо тулж ирээд бүдэрсэн наймын даваагаа энэ жил давах хувьтай байж, Завхан аймгийн Нөмрөг сумын харьяат М.Баяржавхлан заан. Гарьд цолтонтой аймаг цөөнгүй ч хоёр гарьдтай аймаг байгаагүй. Одоо харин Завхан Ц.Цэрэнпунцаг, М.Баяржавхлан, Говь-Алтай Н.Ганбаатар, Ж.Бат-Эрдэнэ гэсэн хос гарьдтай аймаг боллоо. М.Баяржавхланд арслан, аварга цол сөөм хүрэхгүй ойрхон байсан ч аз нь Сэлэнгэ аймгийн Мандал сумын харьяат Г.Эрхэмбаяр начнаас илүү байсангүй.

“Боохой” Данзан хэмээх Сэлэнгэ аймгийн Цагааннуур сумын уугуул хүчирхэг эр улирагч зууны гучин гурван оны улсын наадамд үзүүрлэж арслан цол хүртсэнээс хойш 78 жил алсран оджээ. Тодотгох юм бол, 78 жилийн дараа улсын наадамд Сэлэнгэ нутгийн хүү үзүүрлэж арслан болсон нь Г.Эрхэмбаяр бөлгөө.

1024 бөх зодоглосон энэ жилийн наадмаар үндэсний бөхийн 20 дахь аварга төрөх нь тодорхой байсан. Харин хэн гэдэг аавын хүү вэ гэдэг оньсогын хариу арван хоёрны үдэш тодорлоо. Увс аймгийн Баруунтуруун сумын харьяат, 27 настай улсын харцага Сүхбаатарын Мөнхбатыг энэ жил торгоож тогтоох бөх олдсонгүй. Уржнангийн наадмаар тав давж начин, ноднин зургаа давж харцага болсон тэрбээр энэ жил өвдөг шороодолгүй арав даван түрүүлж заан, гарьд, арслан цолыг алгасан улсын аварга хэмээх эрхэм дээд алдрыг хүртлээ.

Улсын гурван цолыг гурван жил дараалан хүртсэн бөх ардын хувьсгалын жилүүдэд төрөөгүй. Анх төрсөн нь С.Мөнхбат. Тэр дундаа аварга цолд улсын цол хүртсэнээсээ хойш гурван жилийн дотор хүрсэн бөх гараагүй. Анх гарсан нь С.Мөнхбат.

Монгол үндэсний бөхийн нэгэн үе арван жилийн зайтай төрдөг гэдэг. Нэгэн үе, дархан аварга Б.Түвдэндорж, даян аварга Ц.Чимэд-Очир тэргүүтэй 1910-1920, дархан аварга Д.Дамдин, улсын аварга Ч.Бээжин тэргүүтэй 1930-1940, дархан аварга Ж.Мөнхбат, Х.Баянмөнх тэргүүтэй 1940-1950, дархан аварга Д.Цэрэнтогтох, аварга Д.Хадбаатар тэргүүтэй 1950-1960, дархан аварга Б.Бат-Эрдэнэ, улсын аварга О.Балжинням тэргүүтэй 1960-1970, даян аварга А.Сүхбат, Г.Өсөхбаяр, улсын аварга Д.Сумьяабазар тэргүүтэй 1970-1980 оныхон наадмын өнгийг тодорхойлдог байсан бөлгөө.

Тэгвэл өдгөө 1980-1990 оны үеийнхэн наадмын торгон ногоон дэвжээг эзэгнэж эхэлснийг энэ наадам яруу тод харуулав аа.

Морь

Нэг ийм “уламжлал” буй. Өндөр ойн наадмаар азарга нь түрүүлсэн аймгийн бөх төдийлэн дээшээ гарч ирдэггүй. Ухаан нь, 1991 онд 70 жилээр Хэнтийн Дэлгэрхааны Х.Сүрэнхорын хээр азарга түрүүлээд, Б.Бат-Эрдэнэ аварга П.Сүхбатад унаад, 2001 онд 80 жилээр Хэнтийн Дадалын Дамбарэнчингийн алаг азарга түрүүлээд, Б.Бат-Эрдэнэ аварга А.Сүхбатад унаад.

Энэ жил Сүхбаатар аймгийн Түмэнцогт сумын уугуул Чимэддоржийн зээрд азарга түмэн эх болж сайхан наадлаа. Гэтэл цагаан сараар одтой сайхан барилдаж түрүүлэн наадмаар “юм” дуулгах нь гэж олон хүний харуулдаж суусан тус аймгийн харьяат аймгийн арслан Ш.Мөнгөнбаатар дөрвийн даваанд уначихав. Үүнээс улбаалан морь, бөх хоёр нэг саванд багтдаггүй гэсэн үг эрхгүй санагдсанаа бичиглэв.

Адуун сүргийн манлай азарганы уралдаанд Чимэддоржийн зээрдийн удаад Дундговийн Өлзийтийн уугуул, “Мон-Уран” компанийн захирал Б.Наранхүүгийн хээр, Сүхбаатарын Дарьгангын уугуул, алдарт уяач Ч.Улааны зээрд, Төвийн Өндөрширээтийн уугуул А.Отгонбаярын хилэн хар, мөн аймгийн Баян сумын уугуул Х.Цогтсайханы сүмбэн зээрд ирж айрагдав. А.Отгонбаярын хилэн хар азарга өнгөрсөн жилийн “Их хурд-5”-д айрагдаж байсан бол Х.Цогтсайханы сүмбэн зээрд өнгөрсөн жилийн улсын наадмын түрүү хурдан буян бөлгөө.

Их насанд Б.Өнөрбаянгийн хээр өнгөлж, Төвийн Сэргэлэнгийн уугуул, манлай уяач А.Батсүхийн бор аман хүзүүлж, мөн аймгийн Баян-Өнжүүлийн уугуул, алдарт уяач Ч.Батбадрахын зээрд, Өвөрхангайн Уянгын уяач Н.Бямбасүрэнгийн хээр, тод манлай уяач С.Ганхуягийн бор айрагдлаа.

Соёолонгийн уралдаанд тоосоо өргөсөн хурдан буянуудаас Өвөрхангайн Өлзийтийн уяач Н.Ижилбаярын хар магнайлж, тус аймгийн Сант сумын уугуул, аймгийн алдарт уяач С.Ганболдын зээрд, Говь-Алтайн Баян-Уулын уугуул М.Ганболдын хул, Ховдын Алтайн уугуул, "Торгоны зам"-ын Ц.Гантөмөрийн хомоол хүрэн, Сүхбаатарын Түмэнцогтын уугуул, аймгийн алдарт уяач Ө.Шинэтулгын шарга удаалав.

С.Ганболдын зээрд Булганы хаврын бүсийн уралдаанд аман хүзүүдсэн хурд бол Ө.Шинэтулгын шарга “Мөнххаан-2011” Сүхбаатар аймгийн баруун бүсийн уралдаанд түрүүлж байсан юм.

Ардын төрийн их баяр наадамд хурд хуваасан 269 хязаалангаас Увсын Зүүнговийн харьяат Д.Далайн халтар магнайдаа тоосгүй түрүүлэн ирж, наадамчин олноо баясгалаа. Түүний удаад Өвөрхангайн Бүрдийн уугуул Одгэрэлийн хүрэн, Ховдын Дарвийн уугуул, манлай уяач Б.Мөнхтөрийн хээр, Говь-Алтайн Халиуны уугуул Ганболдын хонгор, Төвийн Баянцагааны уугуул Энхбатын цавьдар орж торгон жолоо өргүүлэв ээ.

Шүдлэн насны 271 үрээнээс Ховдын Мөнххайрханы уугуул Ш.Адьшаагийн хонгор түрүүлсэн бол Өвөрхангайн Баянголын харьяат Ц.Болдын шарга, Төвийн Батсүмбэрийн уугуул Лувсанбалдангийн зээрд, Завханы Дөрвөлжин сумын уугуул Д.Баяраагийн зээрд, Өвөрхангайн Уянга сумын уугуул Даваадоржийн хар удааллаа. Даваадоржийн хар үрээ өнгөрсөн жилийн наадмаар даагандаа айрагдаж байсан билээ.

244 даага гарааны зурхайгаас эргэснээс тод манлай уяач Э.Эрдэнэчулууны цавьдар даага гарсан цагаасаа өнгөлсөөр саахалтын зайтай хол тасран түрүүлсэн бол алдарт уяач Д.Хишигжаргалын шарга, Сүхбаатарын Мөнххааны уугуул Ц.Октябрийн хүрэн, Дорнодын Баян-Уулын уугуул Э.Энхтулгын хүрэн, О.Амарсайханы зээрд айрагдав.

Н.Билгээгийн хул даага “Энэ жилийн “баян ходоод” ирэх жилийн түрүү магнай” гаар тодорлоо.

Э.Эрдэнэчулууны цавьдар даага төрийн наадамд зургаа түрүүлсэн “Амгалан төрийн ажнай шарга”-ын төл юмсанж. “Амгалан төрийн ажнай шарга” энэ жил зодог тайлж Төв цэнгэлдэх хүрээлэнд хуран чуулсан олны мэлмийг баясгасан бөлгөө. “Аварга” шаргын үр төл монгол наадамд тоосоо өргөн өнгөлж, аварга, аварга амжилт тогтоож, моринд дуртай, моринд хайртай монгол түмнээ баярлуулсаар байх болтугай даа.

Сур

Эрхийдээ эрчтэй харваачдийн оноо мэргэн байв, энэ жил. Хана, хасаа харваанд нийт 40 сум тавьж өрсөлдсөн мэргэчүүл дунд үе үеийнхэн багтсан байсан бөгөөд шинэ залуу аваргууд төрж, улсын мэргэн болцгоолоо.

Эрэгтэй харваачдаас Завхан аймгийн Дөрвөлжин сумын харьяат, 21 настай залуу харваач Б.Ёндон түрүүлж, улсын мэргэн цол хүртлээ. Тэрбээр 40 сумандаа 38 онож магнайлсан бөлгөө. Харин түүний удаад Баян-Өлгий аймгийн харваач, улсын мэргэн Б.Баярсайхан, улсын хошой мэргэн н.Баатархүү нар шалгарав.

Эмэгтэй харваачдаас Хэнтий аймгийн Дадал сумын уугуул харваач Х.Оюунчимэг тэргүүлж, улсын мэргэн цол хүртсэн бол Завхан аймгийн Түдэвтэй сумын харьяат, хошой мэргэн Д.Эрдэнэтуяа, Өмнөговь аймгийн Ханхонгор сумын харьяат, залуу харваач О.Чинзүрх нар удааллаа. О.Чинзүрх харваач спортын мастер цол хүртсэн байна.

Дэлгэр дүүрэн цагийн пансан салхи нь адууны үнэртэй, адууны хийморьтой, барилдаан болгон нь, уралдаан болгон нь харваа болгон нь сэтгэлийн хаяа хөвсөлзүүлсэн монгол наадам сайхан боллоо. Аваргатай, аваргуудтай, хурдтай, хуур дуутай наадмын тухай товчлоход ийм.

Би багадаа Зэгвийн Ойдовыг дийлдэггүй байв

2011-07-10T00:26:00.000-07:00

2011.07.10

Монгол Улсын Ерөнхийлөгч өнөө өглөө зарлиг буулгаж жүдогийн дасгалжуулагч Чимэдбазарын Насантогтоход Хөдөлмөрийн баатар цол олгов. Монголын самбоч, жүдочдын амжилт ялалт, алдаа оноог түүнээс ангид бодох аргагүй.

Энэ эрхмийг Улсын шигшээ багийг удирдаж байх хугацаанд олон бөх түүний гараар орж, алдрын зэрэгт хүрсэн бөгөөд зөвхөн гавьяат тамирчин л гэхэд 30 гаруй төрснөөс жүдоч Н.Түвшинбаяр олимпийн анхны монгол аварга болж, Ц.Дамдин, Р.Даваадалай нар олимпиос анхны мөнгө, хүрэл, Х.Цагаанбаатар, О.Балжинням, Д.Баттулга нар дэлхийн аваргаас анхны алт, мөнгө, хүрлийг авчирч байв. Мөнхүү, самбо бөхөөр Ш.Чанрав тэртээ 1973 онд Монголоос дэлхийн анхны аварга болж байв.

Ямартай ч “Монгол хэмээх нэгэн нэрийг ертөнцийн чихнээ дуурсгах” олон арван алдартан төрүүлэхийн төлөө бие, сэтгэлээ чилээж яваа түүний хацрыг Монголын төр илсэн энэ төгөлдөр өдөр түүний бага насны дуртгалыг хүргэж байна.

Эмээгийн “томилолт”

-Би малчны хүү. 1949 оны намар төрсөн. Миний хүй цөглөсөн газар бол Өвөрхангай аймгийн Гучин-Ус сумын нутаг Баруун цавчир. Эхээс олуулаа. Нэг эгч, хоёр ах, дөрвөн дүүтэй. Жирийн борог амьдрал дунд хөдөөний жаалуудын жишгээр өссөн. Тав, зургаан настайгаасаа морь унаж сурч, долдугаар анги төгстлөө л хурдан морины нуруунд асах шив. Анх Лхагваа гуайн зээрдийг унаж, сумын наадамд гурвалж байснаа мартдаггүй. Түүнээс хойш айраг, түрүү олныг авсан.

1959 оны Майн баяраар болсон морины уралдаанд ах дүү гурав дараалан ирж, олныг шуугиулж байсан удаатай. Тэгэхэд миний унасан Лхагваа гуайн халзан түрүүлж, Дамдиншарав (гавьяат тамирчин, дасгалжуулагч), Батдорж (чөлөөт бөхийн спортын мастер) ахын унасан морь удаалж байв. Дараа нь Лхагваа гуайтай хамт зуу гаруй км замыг туулан аймгийн наадамд очиж уралдаад зургаад ордог юм.

Өвгөн уяач баярласандаа “Тэр газраас ирээд морио сайн давхиуллаа” гээд 15 төгрөгөөр шагнахад нь эмээдээ авчирч өгөхөд хөөрхий минь учиргүй баярлаж, надад нэгийг нь өгч билээ. Түүгээр би таван еэвэн аваад тансаглахгүй яахав.

Нэгдэл, нийгмийн олон малтай, хүн бүл цөөтэй айлуудын ажил нь гүйцэгдэхгүй. Бид олуулаа болохоор эмээгийнхээ “томилолт”-оор хааяа саахалтын айлд очиж, хонь малд нь явж, чөдрийн морийг нь дөхүүлж, гүүгээ саахад унагыг нь татаж, даага, сарвааных нь амыг хагалж, цагаашруулах зэргээр ажлаас нь хамжилцана. Эмээ тэр хавьдаа л омгийн удирдагч шиг. Гол усныхан түүний үгнээс гарах гэж үгүй.

Бүрээн дуунаар босдог сон

-Нэгдүгээр ангид орохдоо би хөл нүцгэн л тууж явлаа. Дээлтэй. Миний анхны багш Дашдулам. Одоо нийслэлд амьдарч байгаа. Багш гуталтай ирээрэй гэсэн болохоор аав надад хятад шаахай арван төгрөгөөр авч өгдөг юм. Монгол гутлаас өөрийг хөлдөө углаж үзээгүй хүн нэг хэсэгтээ л шаахайтай гангарсан шүү. Намар сэрүү ортол гучаад км газраас тэмээгээр хичээлдээ явна. Хар үүрээр гараад шавхарчихна шүү дээ. Өдөр хичээл таруут буцаад л гэрийн зүг “гэдэн годон”.

Хоол, цай идэж ууна гэж байхгүй, өглөө гэрээс гарснаараа. Өлсч ядраад харихад ээж агшаасан шар будаа аягалж, дээр нь жаахан цагаан тос тавьчихсан хүлээж байх. Түүн шиг сайхан юм үгүй. Би хоёрдугаар ангиа төгсөөд Хархорин руу шилжсэн. Эгч тэнд ажиллаж байсан юм л даа. Одоо энэ дэлхийн хошой аварга З.Ойдов гавьяат бид хоёр нэг ангийнх. Тэр гүйнэ, барилдана, гоё ганган бичнэ. Бага ангийнхны аварга шалгаруулах барилдаанд мань хүн түрүүлж, би үзүүрлэж байлаа. Үнэндээ түүнийг унагаж хүчирдэггүй байсан даа.

Хархоринд дөрөвдүгээр анги төгсөөд нутаг буцлаа, би. Очоод дотуур байранд суув. Дотуур байр гэж гэр. Галлагаатай болохоор намар анги ангиараа аргалд явна. Олны олон таван цэн гэгчээр өвөл алзахааргүй овоо түлштэй болно шүү дээ. Бид дөрөв, таваараа нэг гэрт байрлана. Өглөө бүрээн дуунаар босч, жижүүр багшийн удирдлагаар сургуулийн байшин тойрч гүйнэ. Хүүхэд болгон модон хайрцагтай. Цагаан сараар айл хэсэхийн цагт улаан авдар минь боовоор дүүрэх. Хатсан ул боов хаврын урт өдөр олдохгүй эрдэнэ.

Багшийн нүдийг хариулж байгаад…

-Манай сургуульд хоёр, гурван баянхуур хөгжим байдаг сан. Түүнийг “нүдсээр” байгаад хэдэн ая тоглодог болж билээ. Бямба гариг болгонд сумын улаан буланд үдэшлэг болно. Тэр сурснаа “гайхуулж” баянхуураа тоглоход хүмүүс аялгуунд нь бүжиглээд л.

Аа бас өвөл хэдүүл багшийнхаа хамт тэмээгээр айлуудаар явж концерт тоглодог байв. Хичээлийн бус цагаар зүгээр байхгүй. Үеийнхэнтэйгээ барилдана. Манай сум долоон жилийн сургуультай болохоор Баруунбаян-Улаан, Төгрөг, Богд, Хайрхандулаан сумын хүүхдүүд ирдэг байв. Хойлогоо (гавьяат тамирчин М.Хойлогдорж), Адьяа агсан (гавьяат дасгалжуулагч Д.Адьяатөмөр) бид хэд зав л гарвал ноцолдоостой. Ард нь гарчихаад л унагаж чаддаггүй байсан даа, Хойлогоог. Байрны хүүхдүүдийг ногоо идүүлж сургах гэж хэрдээ л юм болдог байж. Төмс нь их хатуу байсныг бодоход тогооч нар нь сайн болгож чаддаггүй байсан шиг байгаа юм. Түүнийг нь идэлгүй багшийн нүдийг хариулж байгаад ханцуйдаа хийж гараад хаячихдаг сан.

Аав минь лам хүн. Тийм учир биднийг амьтны хамраас цус гаргахыг тэвчихгүй. Тухайн үед хар хүн гэж хэлэгддэг байсан гэзэгтэй хүн гуйгаад идэшний малаа төхөөрүүлчихнэ. Гэтэл биднийг долдугаар ангид байхад өвөл бой хийлгэдэг байгаа. Хонь мал гаргаж сургаад. Бүх хүүхэд дайчлагдаж байхад дээлээ толгой дээгүүрээ нөмрөөд хэвтээд өгөлтэй нь биш, ааваас нуугдаад л очно. Мэдвэл баларлаа л гэсэн үг. Санаснаас энэ тухай чихэнд нь хүрээгүй өнгөрсөн.

“Шинэ үсгийн багш”

-Дамдиншарав ах хотод техникумд сурч байхдаа Улсын шигшээ багт орж, 1964 оны Токиогийн олимпод оролцсон шүү дээ. Тэгээд амралтаараа ирэхдээ өглөө эрт босч гүйгээд л. Бэлтгэлийн хувцастай гоё “амьтан”. Өдөр нь бидний хэдэн хүүхдийг голын хөвөөнд цуглуулан барилдуулна. Чөлөөт бөх гэж ийм барилдаан байдаг юм гээд хэвтээ, босоогоос хийдэг мэхийг нь зааж өгнө. Намар нь буцахдаа намайг бөх болгоно гээд хот руу авч явлаа. Шуудангийн машинаар. Замдаа олон хоног явж байж хотын бараа харсан даа.

Их хөлийн газар руу яарч байхад жолооч нь айл хэсч айраг тараг эргүүлээд газар хороохгүй нь хяслантай. Би долоо, наймдугаар ангидаа хотод сурсан. Бөх болохын бөөн хорхой хоёр жил хотод “дэвчихээд” нутаг буцаж, Арвайхээрийн арван жилийн сургуульд орлоо. Хэд хэдэн тэмцээнээс медаль шүүрсэн намайг биеийн тамирын багш дуудаж “Чи бөхийн секц хичээллүүл” гэснээр ес, аравт байхдаа баахан хүүхдийг чөлөөтөөр ноцолдуулж, тэр хэрээр сайн барилддаг хүүхэд ч олширсон шүү. Бүх нийтийг бичиг үсэгтэй болгох хөдөлгөөн өргөж байсан үе. Зун нь амралтаараа гэртээ хариад зүгээр суулгүй саалийн ферм орж хүмүүст бичиг үсэг заадаг байв. Дараа нь шалгалт авна.

Намайг сургуульд байх үед өргөн шуумагтай өмд моодонд ид орж байсан. Ангийн маань Батсуурь оёж шидэхдээ мастер. Түүнд даавуу авч өгч өмд оёулаад манай ангийнхан бүгд нэг хэсэг гангарч билээ. Ингэж явсаар аравдугаар ангиа төгсөөд Москва хотын Биеийн тамирын дээд сургуульд сурахаар задгай галт тэргэнд суун хойд хөршийг зорьсон доо...

Сэтгүүлч Цээнзэнгийн Галбадрахын
"Би багадаа" төгсөшгүй цуврал номоос...

Даагатай бөх

2011-07-08T20:15:00.005-07:00

Үндэсний их баяр наадамд амжилттай сайхан барилдаж, улсын начин цол хүртсэн бөхчүүдийн хамгийн залуу хүчтэнг Монголын залуучуудын холбоо хурдан удмын даагаар мялаадаг уламжлалтай бөлгөө.

1994 оноос эх улбаатай энэхүү шагналыг хүртсэн хүчит бөхчүүдээс өдгөө нэг аварга, гурван арслан, нэг заан, гурван харцага төрөөд буй.

1994 он

Д.СУМЬЯАБАЗАР /улсын аварга/

/Өвөрхангай аймгийн Хужирт сумын харьяат. 20 настайдаа/

1995 он

Ц.БАЯНМӨНХ /улсын начин/

/Увс аймгийн Хяргас сумын харьяат. 21 настайдаа/

1996 он

Н.АЛТАНСҮХ /улсын харцага/

/Архангай аймгийн Батцэнгэл сумын харьяат. 22 настайдаа/

1997 он

Г.ЭЛБЭГ /улсын харцага/

/Хөвсгөл аймгийн Улаан-Уул сумын харьяат. 23 настайдаа/

1998 он

Б.ГАНБАТ /улсын арслан/

/Увс аймгийн Баруунтуруун сумын харьяат. 22 настайдаа/

1999 он

Д.СЭРЖБҮДЭЭ /улсын начин/

/Өвөрхангай аймгийн Хужирт сумын харьяат. 23 настайдаа/

2000 он

Б.ОДХҮҮ /улсын начин/

/Хэнтий аймгийн Баянхутаг сумын харьяат. 23 настайдаа/

2001 он

Х.МӨНХБААТАР /улсын арслан/

/Хөвсгөл аймгийн Шинэ-Идэр сумын харьяат. 20 настайдаа/

2002 он

Д.АЗЖАРГАЛ /улсын арслан/

/Говьсүмбэр аймгийн Сүмбэр сумын харьяат. 24 настайдаа/

2003 он

Ж.ГАНСҮХ /улсын начин/

/Дорнод аймгийн Халхгол сумын харьяат. 22 настайдаа/

2004 он

Т.ЭНХТУЯА /улсын начин/

/Өмнөговь аймгийн Баян-Овоо сумын харьяат. 22 настайдаа/

2005 он

Д.БАТБОЛД /улсын харцага/

/Баянхонгор аймгийн Баянбулаг сумын харьяат. 26 настайдаа/

2006 он

М.ӨСӨХБАЯР /улсын заан/

/Булган аймгийн Бүрэгхангай сумын харьяат. 22 настайдаа/

2007 он

Ж.БАТ-ЭРДЭНЭ /улсын начин/

/Говь-Алтай аймгийн Цээл сумын харьяат. 21 настайдаа/

2008 он

Ш.ТОГТОХБАЯР /улсын начин/

/Говь-Алтай аймгийн Жаргалант сумын харьяат. 27 настайдаа/

2009 он

Ц.СОДНОМДОРЖ /улсын начин/

/Хөвсгөл аймгийн Тосонцэнгэл сумын харьяат. 23 настайдаа/

2010 он

Б.ЗАЯАМАНДАХ /улсын начин/

/Ховд аймгийн Чандмань сумын харьяат. 23 настайдаа/.

Хамгийн залуу начинг мялаадаг хурдан удмын даагыг Архангай аймгийн Хотонт сумын уугуул, Монгол Улсын тод манлай уяач, улсын начин Цэвээнжавын Дуламсүрэнгийн адуун сүргээс өгдөг билээ.

Ардын хувьсгалын түүхт 90 жилийн ой, үндэсний их баяр наадмаар хаанахын хэн гэдэг хүчтэн даага хөтлөх бол...

ТУНАА

2011-07-02T22:02:00.002-07:00

-Улсын наадмаар Баянаа аварга
хамгийн олон буюу 24 удаа тунаж барилджээ-

Ардын хувьсгалын жилүүдэд болсон улсын их баяр наадмын дэвжээнд тунаж барилдсан тоогоороо дархан аварга Х.Баянмөнх тэргүүлдэг бөлгөө. Тэрбээр улсын наадмаар нийт 24 удаа тунаж барилдсан байдаг. Улсын аварга Д.Сумьяабазар 16, дархан аварга Б.Бат-Эрдэнэ, даян аварга А.Сүхбат, аварга О.Балжинням нар тус бүр 15 удаа тунаж барилдсанаараа удаалж буй.

Х.Баянмөнх 24 тунахдаа дөрөвт нь өвдөг шороодож, нэг удаа хасагдаж, 18 удаа давсан байдаг бол Д.Сумьяабазар ес давж, долоо унаж, Б.Бат-Эрдэнэ 12 давж гурав унаж, А.Сүхбат долоо унаж найм давж, О.Балжинням ес унаж зургаа давсан байх жишээтэй.

Улсын цолтнууд тавын даваанд М.Мөнгөнөөс дөрвөнтөө тойрчээ

Ардын хувьсгал ялснаас хойш монголчууд 89 удаа улсынхаа их баяр наадмыг хийж. Эдгээр наадмын хүчит бөхийн барилдааны тавын даваанд дархан аварга Д.Дамдин, Б.Бат-Эрдэнэ, улсын арслан Ж.Чойжилсүрэн, Ж.Хайдав, Б.Ганбаатар, Д.Мөнх-Эрдэнэ, Д.Азжаргал, улсын гарьд Ц.Цэрэнпунцаг, улсын заан Д.Долгорсүрэн, Д.Мягмар, Р.Давааням, Б.Ганбат, Ч.Бямбадорж, Ч.Батзориг, улсын харцага О.Бахыт, улсын начин Т.Өсөх-Ирээдүй, Г.Наваан, Ц.Лхамаа, Ц.Содномдорж нарын олон бөх аймаг, цэргийн цолтой болон улсын начин болсон хойноо хэнд ч амлагдалгүй хоёр, хоёр удаа тунаж барилдсан байна.

Харин одоогоор энэ даваанд улсын наадмаар хамгийн олон тунаж барилдсан бөхийн жагсаалтыг М.Мөнгөн арслан тэргүүлж буй.

1. М.Мөнгөн арслан /4 удаа тунаж барилдсан/

/1973 онд улсын начин Д.Баатаржавыг давсан, 1975 онд улсын начин Д.Хадбаатар /улсын аварга/-д унасан, 1976 онд улсын начин Д.Мягмар /улсын заан/-ыг давсан, 1977 онд улсын начин Д.Цэрэнтогтох /дархан аварга/-д унасан/,

2. П.Дагвасүрэн арслан /3/

/1962 онд улсын начин Г.Баттогтоход унасан, 1964 онд улсын заан Х.Баянмөнх /дархан аварга/-д унасан, 1965 онд залуу бөх Ж.Хайдав /улсын арслан/-д унасан/,

3. Д.Галдандагва начин /3/

/1972 онд улсын начин Д.Долгорсүрэн /улсын заан/-ыг давсан, 1974 онд аймгийн арслан Г.Батсүх /улсын начин/-д унасан, 1978 онд улсын начин Д.Цэрэндашид унасан/.

А.Сүхбат аваргыг зургаагийн даваанд Д.Сумьяабазар л...

Баяр наадмын зургаагийн даваанд хоёр удаа тунаж барилдсан бөх цөөнгүй. Дархан аварга Д.Цэрэнтогтох, улсын арслан Г.Цоодол, улсын гарьд П.Сүхбат, улсын заан Ц.Санжаа, У.Пүрвээ, Ё.Ишгэн, З.Дүвчин, Д.Эрдэнэбат, улсын начин Ж.Авхиа гээд.

2003 оноос харцага цолтны даваа болсон энэ даваанд хамгийн олон удаа тунаж барилдсан бөх бол улсын арслан Ө.Эрдэнэ-Очир.

1. Ө.Эрдэнэ-Очир /5 удаа тунаж барилдсан/

/1963 онд залуу бөх Х.Баянмөнх /дархан аварга/-ыг давсан, 1964 онд улсын заан Х.Баянмөнх /дархан аварга/-д унасан, 1965 онд улсын заан Х.Баянмөнх /дархан аварга/-д унасан, 1968 онд улсын начин Ж.Хайдав /улсын арслан/-г давсан, 1969 онд улсын заан П.Дагвасүрэн /улсын арслан/-г давсан/,

2. Х.Баянмөнх аварга /4/

/1963 онд улсын заан Ө.Эрдэнэ-Очир /улсын арслан/-д унасан, 1964 онд улсын заан Ө.Эрдэнэ-Очир /улсын арслан/-г давсан, 1965 онд улсын заан Ө.Эрдэнэ-Очир /улсын арслан/-г давсан, 1966 онд улсын заан Ц.Санжааг давсан/,

3. А.Сүхбат аварга /4/

/1993 онд улсын начин Ш.Батхуягийг давсан, 1997 онд улсын заан Г.Өсөхбаяр /даян аварга/-ыг давсан, 1998 онд улсын начин Б.Ганбат /улсын арслан/-ыг давсан, 1999 онд улсын заан Д.Сумьяабазар /улсын аварга/-д унасан/,

4. Д.Дамдин аварга /3/

/1953 онд улсын заан Д.Лувсанг давсан, 1954 онд залуу бөх Л.Бандихүү /улсын начин/-г давсан, 1956 онд улсын начин З.Чинбатыг давсан/,

5. П.Дагвасүрэн арслан /3/

/1969 онд улсын заан Ө.Эрдэнэ-Очир /улсын арслан/-д унасан, 1970 онд улсын начин Д.Долгорсүрэн /улсын заан/-ыг давсан, 1971 онд улсын заан У.Пүрэвийг давсан/.

Д.Хадбаатар энэ даваанд хамгийн олон тунажээ

Заан даваа буюу долоогийн даваанд улсын аварга Д.Хадбаатар хамгийн олон удаа тунаж барилдсан байдаг бол дархан аварга Б.Бат-Эрдэнэ дөрөв тунахдаа дөрвүүлэнд нь учраагаа давсан байна.

1. Д.Хадбаатар аварга /6 удаа тунаж барилдсан/

/1975 онд улсын начин Д.Долгорсүрэн /улсын заан/-ыг давсан, 1976 онд улсын начин М.Мөнгөн /улсын арслан/-г давсан, 1977 онд улсын начин Д.Цэрэнтогтох /дархан аварга/-д унасан, 1979 онд улсын начин З.Дүвчин /улсын заан/-г давсан, 1983 онд улсын начин З.Дүвчин /улсын заан/-г давсан, 1985 онд улсын арслан М.Мөнгөнийг давсан/,

2. Д.Сумьяабазар аварга /6/

/1996 онд улсын заан Ц.Цэрэнпунцаг /улсын гарьд/-ыг давсан, 1999 онд улсын заан Ц.Цэрэнпунцаг /улсын гарьд/-ыг давсан, 2000 онд улсын заан А.Сүхбат /даян аварга/-д унасан, 2001 онд улсын заан Г.Өсөхбаяр /даян аварга/-т унасан, 2002 онд улсын заан Г.Өсөхбаяр /даян аварга/-т унасан, 2003 онд улсын заан Ц.Цэрэнпунцаг /улсын гарьд/-ыг давсан/,

3. П.Дагвасүрэн арслан /5/

/1967 онд улсын заан Г.Дэмүүл /улсын арслан/-г давсан, 1970 онд улсын арслан Г.Дэмүүлд унасан, 1973 онд улсын начин Ч.Лундааг давсан, 1974 онд улсын начин Д.мягмар /улсын заан/-ыг давсан, 1978 онд улсын начин Д.мягмар /улсын заан/-д унасан/,

4. О.Балжинням аварга /5/

/1987 онд улсын заан Б.Бат-Эрдэнэ /дархан аварга/-д унасан, 1990 онд улсын начин П.Сүхбат /улсын гарьд/-д унасан, 1990 онд “Монголын нууц товчоо”-ны 750 жилийн ойн даншиг наадмаар улсын начин Д.Эрдэнэбат /улсын заан/-д унасан, 1991 онд улсын начин Д.Хишигдорж /улсын заан/-ыг давсан, 1992 онд улсын заан П.Сүхбат /улсын гарьд/-д өвдөг шороодсон/,

5. Г.Дэмүүл арслан /4/

/1965 онд улсын заан Х.Баянмөнх /дархан аварга/-д унасан, 1967 онд улсын заан П.Дагвасүрэн /улсын арслан/-д унасан, 1969 онд улсын заан Ө.Эрдэнэ-Очир /улсын арслан/-г давсан, 1970 онд улсын заан П.Дагвасүрэн /улсын арслан/-г давсан/.

Д.Мөнх-Эрдэнийг наймын даваанд хэн ч хазайлгаж байгаагүй

Баяр наадмын түүхэнд бяр хүчээрээ бусдыг байлдан дагуулж, товойн тодорсон аварга арслангууд наймын даваанд хамгийн олон удаа тунаж барилдсан байх юм. Наймын даваа аргагүй л наадмын үзүүр түрүүнд хэн шалгарч үлдэхийг шийдвэрлэдэг даваа гэдэг нь тодорхой.

Монгол үндэсний бөхийн түүхэнд улсын арслан Д.Мөнх-Эрдэнэ энэ даваанд таван удаа тунаж бүгдэд нь давсан нь бас нэгэн амжилт болон үлджээ.

1. Х.Баянмөнх аварга /16 удаа тунаж барилдсан/

/1965 онд улсын арслан Ч.Бээжин /улсын аварга/-ыг давсан, 1966 онд улсын арслан Ж.Мөнхбат /дархан аварга/-д унасан, 1967 онд улсын аварга С.Цэрэн /даян аварга/-г давсан, 1968 онд дархан аварга Ж.Мөнхбатыг давсан, 1969 онд дархан аварга Ж.Мөнхбаттай тунаж хасагдсан, 1971 онд улсын заан П.Дагвасүрэн /улсын арслан/-г давсан, 1972 онд улсын арслан Ж.Хайдавыг давсан, 1973 онд дархан аварга Ж.Мөнхбатыг давсан, 1974 онд улсын арслан П.Дагвасүрэнг давсан, 1975 онд улсын начин Д.Хадбаатар /улсын аварга/-ыг давсан, 1977 онд улсын начин Д.Цэрэнтогтох /дархан аварга/-ыг давсан, 1978 онд улсын заан Д.Цэрэнтогтох /дархан аварга/-д унасан, 1979 онд улсын арслан Д.Цэрэнтогтох /дархан аварга/-ыг давсан, 1980 онд улсын арслан Д.Цэрэнтогтох /дархан аварга/-д унасан, 1981 онд улсын заан М.Мөнгөн /улсын арслан/-ийг давсан, 1983 онд дархан аварга Д.Цэрэнтогтоход унасан/,

2. Д.Цэрэнтогтох аварга /9/

/1977 онд дархан аварга Х.Баянмөнхөд унасан, 1978 онд дархан аварга Х.Баянмөнхийг давсан, 1979 онд дархан аварга Х.Баянмөнхөд унасан, 1980 онд дархан аварга Х.Баянмөнхийг давсан, 1983 онд дархан аварга Х.Баянмөнхийг давсан, 1985 онд улсын арслан Д.Хадбаатар /улсын аварга/-д унасан, 1987 онд улсын заан Б.Бат-Эрдэнэ /дархан аварга/-ийг давсан, 1988 онд улсын начин Д.Баяраа /улсын гарьд/-ыг давсан, 1989 онд улсын арслан Б.Бат-Эрдэнэ /дархан аварга/-д унасан/,

3. Ц.Бадамсэрээжид арслан /7/

/1950 онд улсын арслан Ө.Чүлтэмсүрэнд унасан, 1951 онд улсын арслан Ж.Цэвээнравдан /улсын аварга/-д унасан, 1953 онд улсын аварга Ш.Батсуурь /дархан аварга/-д унасан, 1954 онд улсын аварга Ш.Батсуурь /дархан аварга/-ыг давсан, 1957 онд улсын арслан Д.Дамдин /дархан аварга/-д унасан, 1958 онд улсын арслан Д.Дамдин /дархан аварга/-д унасан, 1959 онд улсын заан Ж.Чойжилсүрэн /улсын арслан/-г давсан/,

4. Ж.Мөнхбат аварга /6/

/1963 онд улсын заан Л.Сосорбарам /улсын арслан/-г давсан, 1964 онд улсын аварга С.Цэрэн /даян аварга/-г давсан, 1966 онд улсын заан Х.Баянмөнх /дархан аварга/-ыг давсан, 1968 онд улсын арслан Х.Баянмөнх /дархан аварга/-д унасан, 1969 онд улсын аварга Х.Баянмөнх /дархан аварга/-тай тунаж хасагдсан, 1973 онд дархан аварга Х.Баянмөнхөд унасан/,

5. Д.Хадбаатар аварга /5/

/1975 онд дархан аварга Х.Баянмөнхөд унасан, 1976 онд улсын начин Д.Долгорсүрэн /улсын заан/-ыг давсан, 1984 онд улсын арслан М.Мөнгөнд унасан, 1985 онд дархан аварга Д.Цэрэнтогтохыг давсан, 1986 онд улсын арслан М.Мөнгөнийг давсан/,

6. Д.Мөнх-Эрдэнэ арслан /5/

/1992 онд улсын заан П.Сүхбат /улсын гарьд/-ыг давсан, 1993 онд улсын арслан О.Балжинням /улсын аварга/-ыг давсан, 1995 онд аймгийн арслан Г.Өсөхбаяр /даян аварга/-ыг давсан, 1996 онд улсын начин Д.Сумьяабазар /улсын аварга/-ыг давсан, 1997 онд улсын начин А.Сүхбат /даян аварга/-ыг давсан/.

Цээнзэнгийн ГАЛБАДРАХ

Америк хүлгийн нэр “Сансар уул”

2011-07-02T21:35:00.000-07:00

Сансар хайрхны агь хялгана салхины аясаар адуу адуу хэмээн долгилон халиурах бөлгөө. “Тэлмэн зэрэглээн дунд эмнэг адуу шиг цовхчих тэр хөх мөнхийн уул” Төв аймгийн Баянжаргалан сумын нутагт хөндөлсөн буй. Энэ хайрхны нэртэй буюу “Сансар уул” гэдэг хүлэг Америкийн West Virgina мужийн “Charles town” морин тойруулгын уралдаанд түрүүлж торгон жолоо өргүүлжээ.

Монгол уулын нэртэй америк угшлийн хүлгийн сойлго уяаг таацуулж тааруулсан уяач нь Гүрийн Баттулга гэж намрын хурууд шиг тос даасан бор залуу байх. Тэрбээр Сансар хайрхны бэл хөлийн хүүхэд. Хайрхныхаа салхийг үймүүлж морин дэл дээр дарцаглан давхиж өссөн “цамцтай хараацай”.

West Virgina мужид эхнэр Дамбадаржаагийн Нямсүрэн, хүү Гантулгын хамт ажиллаж амьдраад, морин тойруулгын адуу малласан шиг, хүлэг морьдын тургилаа, үүрсээн дунд арав гаруй жилийн нүүр үзэж буй. Тэнд түүнээс өөр монгол уяач үгүй.

Тойруулгын уралдаан долоо хоногт таван удаа болдог байна. Хоёр настай, гурван настай, нас гүйцсэн гээд морьдыг нас насаар нь уралдуулна. Эдгээр уралдаанаас шалгарсан шигшмэл хүлгүүдийн сонгомол уралдаан намар болж, тухайн жилийн аваргаа шалгаруулдаг журамтай гэнэм. Америктаа томд тооцогддог морин тойруулгын, нэр хүнд болоод бооцоо, шагнал өндөртэй энэхүү уламжлалт уралдаанд монгол уяачийн сойлгыг нь тааруулсан хүлэг өнгөлсөн нь анх удаа. Цаашилбал, холын Америкт монгол хүний уясан морь түрүү магнай болсон эхний тохиол ажээ.

Морин тойруулгынхаа эзнийг унагатай гүү арилжих гэж байгааг мэдсэн Тулгаа монгол руу, манлай уяач У.Буяндэлгэр рүү утас цохиж дуулган унагыг нь худалдаж авахыг санал болгосон байна. Буяндэлгэр уяач ч дуртай зөвшөөрч. Тэдний хамтарсан наймаа амжилттай болж арван есөн мянган ам.доллараар авсан дөрвөн өсгий цагаан, зурмал халзан зээрд хүлэгтээ нутгийнхаа Сансар уулын нэрийг хайрлажээ. Буяндэлгэр уяач, Баттулга хоёр эртнээс шадарласан, ахан дүүсийн барилдлагатай улс аж. Түүнийг Америк явахад Буяндэлгэр уяач их тус хүргэсэн гэнэм. Ахын ачийг дүү нь марталгүй хариулж Буяндэлгэр уяачийн суу алдар харь гүрэнд цуурайлж эхэлсэн нь энэ.

Одоо хязаалан буюу гурван настай “Сансар уул”-ын эцэг азарга тус тойруулгын оны шилдэг хүлгээр шалгарч байсан ажнай бол эхийнх нь дүү 16 уралдахдаа найм түрүүлж, найм аман хүзүүдсэн хурдан адуу байдаг гэнэ.

“Эрлийз адууны уяа сойлго монгол адууныхаас огт ондоо. Манай монгол адуу тэсвэр хатуужил сайтай байхад эрлийз адуу тийм биш. Арчилгаа маллагаа ихтэй. Эмзэг, бэртэл гэмтэл авах нь элбэг. Тун нарийн ажиллагаатай” хэмээн Тулгаа уяач өгүүлж байна лээ. Тэрбээр тойруулгынхаа эзний туслах уяач болоод дөрвөн жил болжээ.

Баттулгын аав Гүр гэж Баянжаргалангаас өөр хаана ч байхгүй ховор, онцгой угшлын бужгар адуугаараа алдаршсан буурал байсныг морь судлаач, шинжээчид онцолсныг ном хэвлэлээс уншиж байсан юм байна. Тэрхүү бужгар адууны эрдэм чадал, ид шидийг одоо хэр бүрэн дүүрэн судлаагүй л байгаа.

Хүлэг минь, шүлэг минь

Чи бидэн хоёрт дэлхийн дэвжээ хэрэгтэй гэж дорнын оюун билэгт найрагч Бэгзийн Явуухулангийн дуулсанчлан харь холын гүрэнд монгол уяач өөрийн эрдэм хавийг гайхуулж байгаа нь нэн бахархалтай санагдана.

Цээнзэнгийн ГАЛБАДРАХ

Батжаргалын Ганбат шиг...

2011-07-02T21:29:00.000-07:00

Нэгэн шигтгээ. Аваргыг давж начин болсон бөх цөөнгүй. Мөнхүү, аваргыг хаяж заан цолд хүрсэн бөх цөөнгүй. Мөнхүү, аваргыг хазайлгаж арслан цол хүртсэн бөх цөөнгүй. Харин Батжаргалын Ганбат шиг дээрх гурван цолыг авахдаа гурвууланд нь аваргыг өвдөг шороодуулсан бөх ардын хувьсгалын жилүүдийн түүхэн дэх наадмуудад л лав байхгүй.

Тэрбээр 1998 оны наадмаар улсын заан С.Сүхбаатар, улсын арслан М.Мөнгөн, дархан аварга Х.Баянмөнх нарыг гурав, дөрөв, тавын даваанд унагаж начин, 1999 онд улсын начин И.Доржсамбуу /эдүгээгийн гарьд/, улсын заан Ж.Ганболд, улсын аварга О.Балжинням нарыг тав, зургаа, долоогийн даваанд давж заан, 2010 онд улсын заан М.Өсөхбаяр, улсын арслан Х.Мөнхбаатар, даян аварга Г.Өсөхбаяр нарыг долоо, найм, есийн даваанд өвдөглүүлэн түрүүлж арслан болсон бөлгөө.

Аваргыг давж аварга болдог гэсэн нэгэн ялгуун үг буй. Аваргыг даваад начин, аваргыг даваад заан, аваргыг даваад арслан болсон, жилдээ ганцхан болдог үндэснийхээ их баяр наадамд ганцаархнаа тахим өгөлгүй босоо үлдэж магнайлсан хүний тухайд нарийн яривал, аль ч спортын төрөлд түрүүлэх л юм бол аварга болдог дэлхий даяхны жишгийг бодолцох юм бол “аварга” л гэсэн үг.

Нэгэн шигтгээ. Манайд, эрэмбэ, чансаагаараа улсын их баяр наадмын дараа ордог, жил бүр болоод бүүр заншчихсан, арван таваас цааш жилийн хур түүхтэй уламжлалт барилдаан цөөнгүй. Ухаан нь, билгийн улирлын хаврын тэргүүн цагаан сарын шинийн нэгэнд зориулсан “бага наадам”, Бүрэн эрхт бүгд найрамдах улсаа тунхагласан өдөр, шинэ Үндсэн хуулийг баталсан өдөр, Тамирчдын баярын өдөр, Цэргийн баярын өдөр, Нийслэлийн өдөрт зориулсан... гээд л хөвөрч өгнө.

Эдгээр барилдаанд хамгийн олон түрүүлсэн үнэмлэхүй дээд амжилтын эзэн нь хөдөлмөрийн баатар, гавьяат тамирчин, дархан аварга Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ.

Нэгэн цаг үеийг эзэгнэн төрсөн цуут аварга маань 1965 оноос эхтэй Тамирчдын өдөрт зориулсан барилдаанд долоо, 1963 оноос улбаатай цагаан сарын барилдаанд 13, 1990 оноос хойш тогтмолжсон Улс тунхагласан өдөрт зориулсан барилдаанд зургаа, 1992 оноос хойш тасралтгүй болж буй шинэ Үндсэн хуулийг баталсан өдөрт зориулсан барилдаанд дөрөв, 1994 оноос эхлэлээ авсан Нийслэлийн өдөрт зориулсан барилдаанд зургаа, 1977 онд анхных нь болсон Цэргийн баярт зориулсан барилдаанд тав магнайлсан байдаг.

Харин залуу арслан Батжаргалын Ганбат шиг 2002, 2004, 2005, 2007, 2008, 2010 оны Цэргийн баярт зориулсан барилдаанд өвдөг шороодолгүй түрүүлж Баагий аваргын ноёрхлоо тогтоосон олон дээд амжилтын нэгийг эвдээд байгаа бөх өдгөө түүнээс өөр алга.

Цээнзэнгийн ГАЛБАДРАХ